Έξι λέξεις που τα Αγγλικά δεν χωρούν

Κάθε μετάφραση είναι μια σειρά από μικρές, αναγκαίες προδοσίες. Ο μεταφραστής συναντά μια λέξη που σημαίνει τρία πράγματα ταυτόχρονα, κοιτάζει τη μοναδική θέση που του δίνουν τα Αγγλικά, και πρέπει να διαλέξει. Οι άλλες δύο σημασίες αφήνονται σιωπηλά στο πάτωμα. Κάνε το μερικές χιλιάδες φορές και έχεις μια μετάφραση: πιστή, ευανάγνωστη, και της λείπει ακριβώς εκείνο που έκανε το πρωτότυπο να αξίζει να διαβαστεί.

Το καλύτερο επιχείρημα για να μάθεις μια αρχαία γλώσσα δεν είναι η γραμματική. Είναι αυτές οι λέξεις, εκείνες που φτάνουν κουβαλώντας ήδη περισσότερα απ' όσα χωρούν τα Αγγλικά. Να έξι από αυτές.

Λέξεις που εσκεμμένα σημαίνουν περισσότερα από ένα

λόγος, logos (Ελληνικά). Το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ανοίγει με «Εν αρχή ην ο λόγος», και κάθε αγγλική Βίβλος πρέπει να ποντάρει σε μια μόνο λέξη, συνήθως «Word». Αλλά ο λόγος σημαίνει επίσης λογική, αφήγηση, επιχείρημα, αναλογία, αρχή, την έλλογη δομή του σύμπαντος. Όταν ο Ηράκλειτος λέει ότι τα πάντα γίνονται κατά τον λόγον, δεν εννοεί μια λέξη. Εννοεί κάτι σαν την κρυφή λογική της πραγματικότητας. Τα Αγγλικά σε αναγκάζουν να διαλέξεις τη μία του όψη και να κρύψεις τις υπόλοιπες.

pietas (Λατινικά). Ο ήρωας του Βιργιλίου Αινείας παρουσιάζεται ως pius Aeneas, και είναι δελεαστικό να το μεταφράσεις «ευσεβής Αινείας», ένας θρήσκος άνθρωπος. Αυτό είναι σχεδόν το αντίθετο του νοήματος. Η pietas είναι η αφοσίωση σε ό,τι οφείλεις: στους θεούς, ναι, αλλά και στον πατέρα σου, το παιδί σου, την πατρίδα σου, τους νεκρούς σου. Ο Αινείας είναι pius όταν κουβαλά τον γερασμένο πατέρα του στην πλάτη έξω από τη φλεγόμενη Τροία. Η δική μας λέξη «ευσεβής» στένεψε στο να πηγαίνεις στην εκκλησία και έχασε τον πατέρα στους ώμους.

חֶסֶד, ḥesed (Εβραϊκά). Οι Ψαλμοί επιστρέφουν ξανά και ξανά σε αυτή τη λέξη, και οι μεταφραστές δοκίμασαν «στοργική καλοσύνη», «σταθερή αγάπη», «έλεος», «πίστη» και απλώς «χάρη». Είναι όλα αυτά: αγάπη που είναι επίσης μια τηρημένη υπόσχεση, καλοσύνη που είναι επίσης πιστότητα στη διαθήκη. Όταν ο Ψαλμός 136 επαναλαμβάνει ότι το ḥesed του Θεού διαρκεί για πάντα, καμία μεμονωμένη αγγλική λέξη δεν μπορεί να είναι αυτό που διαρκεί.

Λέξεις με μια ολόκληρη κοσμοθεωρία μέσα τους

धर्म, dharma (Σανσκριτικά). Στην Μπαγκαβάντ Γκίτα, ο πολεμιστής Αρτζούνα παγώνει πριν από μια μάχη επειδή δύο καθήκοντα συγκρούονται, και η κρίση διατυπώνεται με μία λέξη: dharma. Σημαίνει ταυτόχρονα νόμο, καθήκον, δικαιοσύνη, την ηθική τάξη του κόσμου, τον τρόπο που ένα πράγμα οφείλει να συμπεριφέρεται, και κάτι κοντά στη «θρησκεία». Μετάφρασέ το σε οποιοδήποτε από αυτά, και το δίλημμα του Αρτζούνα συρρικνώνεται σε ένα κλάσμα του εαυτού του.

ἀκρασία, akrasia (Ελληνικά). Τα Αγγλικά πρέπει να καταφύγουν σε μια φράση: «αδυναμία της βούλησης» ή «έλλειψη αυτοελέγχου». Οι Έλληνες είχαν ένα μόνο ουσιαστικό για εκείνο το παράξενο, οικείο ανθρώπινο γεγονός: να γνωρίζεις άριστα τι πρέπει να κάνεις και να κάνεις παρ' όλα αυτά το άλλο. Ο Αριστοτέλης αφιερώνει σοβαρή φιλοσοφία σ' αυτό· ο Σωκράτης το βρήκε τόσο αινιγματικό που μισο-αρνήθηκε ότι είναι δυνατό. Είναι η λέξη για κάθε σπασμένη απόφαση, και τα Αγγλικά ποτέ δεν της έδωσαν ένα δικό της όνομα.

仁, rén (Κλασικά Κινεζικά). Η κεντρική αρετή του Κομφούκιου γράφεται με τον χαρακτήρα του «ανθρώπου» δίπλα στον χαρακτήρα του «δύο». Είναι η ανθρωπιά, η καλοσύνη, η ιδιότητα του να είσαι πλήρως και ορθά άνθρωπος απέναντι σε άλλους ανθρώπους. Η «καλοσύνη» ακούγεται σαν δωρεά. Το rén είναι πιο κοντά σε ολόκληρη την τέχνη του να είσαι καλός άνθρωπος στη συντροφιά των άλλων, και το σχήμα του, ένας άνθρωπος συν δύο, είναι το ίδιο ένα μικρό επιχείρημα ότι δεν μπορείς να είσαι ανθρώπινος μόνος.

Τι κερδίζεις όταν σταματάς να μεταφράζεις

Το θέμα δεν είναι ότι οι μεταφράσεις είναι κακές. Είναι ηρωικές, και οι περισσότεροι από εμάς συναντούμε αυτές τις παραδόσεις πρώτη φορά μέσα από αυτές. Το θέμα είναι ότι μια μετάφραση είναι μια απόφαση που παίρνεται για σένα, μία φορά, και παγώνει. Μάθε τη γλώσσα και παίρνεις πίσω την απόφαση. Βλέπεις όλες τις σημασίες ταυτόχρονα, και κρίνεις μόνος σου σε ποια στηρίζεται μια δεδομένη πρόταση.

Έξι λέξεις να κουβαλάς μαζί σου:

• λόγος (LOG-oss), λέξη, λογική, αφήγηση, η λογική των πραγμάτων.
• pietas (pee-EH-tas), αφοσίωση σε θεούς, οικογένεια και πατρίδα ταυτόχρονα.
• חֶסֶד (HEH-sed), σταθερή αγάπη που είναι επίσης πίστη και έλεος.
• धर्म (DHAR-ma), καθήκον, νόμος, δικαιοσύνη, η τάξη του κόσμου.
• ἀκρασία (a-kra-SEE-a), να ξέρεις το καλό και να μην το κάνεις.
• 仁 (rén), ανθρωπιά, η τέχνη του να είσαι πλήρως άνθρωπος απέναντι στους άλλους.

Δεν χρειάζεται να κατακτήσεις μια γλώσσα για να το νιώσεις αυτό. Μια χούφτα από τις φέρουσες λέξεις της θα αλλάξει ήδη τον τρόπο που διαβάζεις οτιδήποτε μεταφρασμένο από αυτήν. Γι' αυτό υπάρχει το PRAVIEL: για να σε πάει από τα πρώτα σου γράμματα στο σημείο όπου το πρωτότυπο παύει να είναι η επιλογή κάποιου άλλου και γίνεται η δική σου συνάντηση.

Πηγές

• John 1:1, Greek text (Bible Hub)
• Virgil, Aeneid, Book 1 (Perseus Digital Library)
• Psalm 136 and the meaning of ḥesed (overview)
• Aristotle on akrasia, Nicomachean Ethics Book VII (overview)
• Ren (Confucian virtue) (overview)