Τ πρτσ δν χ φνντ, κ μς μπρτ ν τ δβστ.

Τα καταφέρνετε, με λίγο κόπο, επειδή ήδη ξέρετε ελληνικά και η μνήμη σας για τη γλώσσα γεμίζει κάθε κενό πριν καν το προσέξετε. Και μόνο ο κόπος δείχνει πόσο συνηθισμένοι είμαστε στα γραμμένα φωνήεντα, γιατί, όπως θα δούμε, το αλφάβητο με φωνήεντα το επινόησαν οι Έλληνες. Στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του αλφαβήτου, όμως, έτσι ακριβώς λειτουργούσε η ανάγνωση. Η φοινικική γραφή, πρόγονος των εβραϊκών, αραμαϊκών, αραβικών, ελληνικών και λατινικών γραμμάτων, είχε είκοσι δύο σημεία, και όλα ήταν σύμφωνα. Τα υπόλοιπα τα συμπλήρωνε ο αναγνώστης.

Τον Ιούλιο υποσχεθήκαμε να επανέλθουμε στη στιγμή που οι Έλληνες έσπασαν αυτή τη συνήθεια. Η πλήρης ιστορία είναι μακρύτερη από ένα έξυπνο δάνειο. Χρειάστηκαν πολύ περισσότερα από χίλια χρόνια και αρκετές γραφές για να μπουν τα φωνήεντα στη σελίδα, και δύο από τις παραδόσεις που εμπλέκονται έπρεπε να το πετύχουν χωρίς να αλλάξουν ούτε ένα γράμμα.

Ένα αλφάβητο που εμπιστευόταν τους αναγνώστες του

Το να γράφεις μόνο σύμφωνα είναι λιγότερο απερίσκεπτο απ’ ό,τι ακούγεται για μια σημιτική γλώσσα. Στα εβραϊκά και στα αραβικά, μεγάλο μέρος της σημασίας μιας λέξης βρίσκεται σε μια ρίζα τριών συμφώνων. Το K-T-B είναι η ιδέα του γραψίματος: αραβικά kataba, «έγραψε», kitāb, «βιβλίο», maktab, «γραφείο». Τα φωνήεντα φέρουν τη γραμματική και τις αποχρώσεις, και ένας έμπειρος αναγνώστης μπορεί συνήθως να τα ανασυνθέσει από τα συμφραζόμενα.

Οι γραφείς πάντως πρόσθεταν βοήθεια εκεί όπου κόστιζε λίγο. Πρώιμοι Εβραίοι και Αραμαίοι γραφείς άρχισαν να χρησιμοποιούν μερικά γράμματα συμφώνων, κυρίως το γιοντ και το βαβ, για να δηλώνουν μακρά φωνήεντα, και το χε και το άλεφ στο τέλος των λέξεων. Οι γραμματικοί τα ονόμασαν αργότερα matres lectionis, «μητέρες της ανάγνωσης». Ήταν υποδείξεις, όχι σύστημα. Ένα βραχύ φωνήεν εξακολουθούσε να μένει άγραφο.

Η ελληνική μετατροπή

Όταν οι Έλληνες υιοθέτησαν τα φοινικικά γράμματα, κατά τη συμβατική χρονολόγηση γύρω στο 800 π.Χ., οι υποδείξεις έγιναν σύστημα. Η φοινικική είχε σύμφωνα που τα ελληνικά δεν χρησιμοποιούσαν, όπως το γλωττιδικό κλείσιμο του άλεφ και τον λαρυγγικό ήχο του άιν, και τα ελληνικά δεν μπορούσαν να διαβαστούν μόνο από σύμφωνα: πάρα πολλές λέξεις τους αρχίζουν από φωνήεν ή στηρίζονται σε φωνήεντα.

Έτσι πέντε γράμματα άλλαξαν δουλειά. Το άλεφ έγινε άλφα. Το χε έγινε έψιλον. Το γιοντ έγινε γιώτα. Το άιν έγινε όμικρον. Το βαβ έγινε ύψιλον. Στις διαλέκτους που είχαν χάσει τον ήχο h, το χετ έγινε ήτα, ένα μακρό e, και το ωμέγα ήρθε αργότερα. Οι ιστορικοί της γραφής αποκαλούν το αποτέλεσμα το πρώτο αλφάβητο με τη στενή έννοια, με γράμματα τόσο για τα φωνήεντα όσο και για τα σύμφωνα. Τα λατινικά και τα κυριλλικά κληρονόμησαν την ιδέα, και γι’ αυτό τα γράμματα που διαβάζετε φέρουν τα δικά τους φωνήεντα.

Ακόμη και τα ελληνικά κάποια στιγμή ζήτησαν περισσότερα. Γύρω στο 200 π.Χ., στην Αλεξάνδρεια, αποδίδονται στον λόγιο Αριστοφάνη τον Βυζάντιο τα σημεία των τόνων και των πνευμάτων, σε μια εποχή που όλο και περισσότεροι αναγνώστες του Ομήρου δεν είχαν μεγαλώσει ακούγοντας τα ελληνικά του.

Τελείες γύρω από ένα παγωμένο κείμενο

Τα εβραϊκά αντιμετώπιζαν μια δυσκολότερη εκδοχή του προβλήματος. Στην ύστερη αρχαιότητα ήταν περισσότερο γλώσσα της Γραφής, της προσευχής και της μελέτης παρά του δρόμου, και τα σύμφωνα του βιβλικού κειμένου ήταν παγιωμένα. Ένας γραφέας δεν μπορούσε να προσθέσει γράμμα, ούτε καν χρήσιμο. Κι όμως ο παραδοσιακός τρόπος ανάγνωσης, που περνούσε από δάσκαλο σε μαθητή, έπρεπε να επιβιώσει.

Η απάντηση ήρθε από λογίους της Τιβεριάδας, στη λίμνη της Γαλιλαίας, γνωστούς ως Μασορίτες. Περίπου ανάμεσα στον 7ο και τον 10ο αιώνα περιέβαλαν τα γράμματα με μικρές τελείες και παύλες για τα φωνήεντα, με σημεία για την ψαλμώδηση και τον τονισμό και με σημειώσεις στο περιθώριο, όλα τοποθετημένα κάτω, πάνω και μέσα στα γράμματα, ώστε τα σύμφωνα να μένουν ανέγγιχτα. Το πιο διάσημο σωζόμενο έργο τους, ο Κώδικας του Χαλεπίου, γράφτηκε γύρω στο 920, και ο Μαϊμονίδης βασιζόταν σε αυτόν. Από τις περίπου 487 σελίδες του σώζονται γύρω στις 294. Το μεγαλύτερο μέρος της Τορά χάθηκε αφού πυρπολήθηκε το 1947 η συναγωγή του Χαλεπίου που τον φύλασσε.

Μερικές φορές οι τελείες δεν περιγράφουν καν τη γραμμένη λέξη. Τα τέσσερα γράμματα του θείου ονόματος, יהוה, δεν προφέρονταν φωναχτά· οι αναγνώστες έλεγαν στη θέση τους Αδωνάι, «Κύριέ μου». Οι Μασορίτες έδωσαν στα τέσσερα γράμματα φωνήεντα κοντινά σε εκείνα του אֲדֹנָי, Αδωνάι, ως οδηγία: διάβασε αυτό ως Αδωνάι. Χριστιανοί εβραϊστές που διάβασαν τον συνδυασμό κατά λέξη παρήγαγαν το «Ιεχωβά», μορφή που μαρτυρείται στα λατινικά από τον 13ο αιώνα και πέρασε στα αγγλικά μέσω του William Tyndale, ο οποίος τύπωσε Iehouah το 1530. Ένα σημείο φωνήεντος μπορεί να είναι οδηγία αντί για ήχος, και ένας αναγνώστης έξω από την παράδοση που δεν το προσέχει μπορεί να επινοήσει μια λέξη που κανείς δεν είπε ποτέ.

Ένας στίχος, δύο καταλήξεις

Τα αραβικά χρειάζονταν δύο στρώματα βοήθειας. Αρκετά γράμματα μοιράζονται το ίδιο σχήμα και ξεχωρίζουν μόνο με τελείες, που λέγονται iʿjām, και τα βραχέα φωνήεντα δεν γράφονταν. Τον Μάρτιο γράψαμε πώς τα αρχαιότερα χειρόγραφα του Κορανίου άφηναν στους αναγνώστες να κουβαλούν μόνοι τους μεγάλο μέρος αυτής της γνώσης.

Η παράδοση θυμάται γιατί προστέθηκαν τα φωνήεντα. Λέγεται ότι ο γραμματικός Αμπού αλ-Ασουάντ αλ-Ντουαλί, που πέθανε στη Βασόρα γύρω στο 688, άκουσε έναν απαγγέλλοντα να διαβάζει λάθος μία και μόνη κατάληξη στον τρίτο στίχο της ένατης σούρας. Σε απάντηση επινόησε χρωματιστές τελείες, που συνήθως περιγράφονται ως κόκκινες: μια τελεία πάνω από ένα γράμμα για το a, από κάτω για το i, δίπλα για το u. Η παράδοση αποδίδει στον κυβερνήτη αλ-Χατζάτζ τη μεταγενέστερη τυποποίηση των τελειών για τα σύμφωνα, αν και χρονολογημένοι πάπυροι του 643 τις χρησιμοποιούν ήδη, με φειδώ. Τον 8ο αιώνα ο γραμματικός αλ-Χαλίλ ιμπν Άχμαντ αντικατέστησε τις τελείες των φωνηέντων με μικρές μορφές γραμμάτων, ένα μικρό αλίφ για το a, βαβ για το u και για για το i. Αυτά τα σημεία, τα ḥarakāt, φέρουν σήμερα τα τυπωμένα Κοράνια και τα παιδικά βιβλία.

Λίγο πιο πέρα, Σύροι γραφείς δούλευαν πάνω στο ίδιο πρόβλημα. Γύρω στο 600 έβαζαν μια τελεία πάνω ή κάτω από μια λέξη για να ξεχωρίζουν λέξεις που γράφονταν ίδια. Ο ιστορικός Nick Posegay υποστηρίζει ότι τα σημεία των φωνηέντων εμφανίστηκαν πρώτα στα συριακά και λίγο αργότερα στα αραβικά και στα εβραϊκά, και ότι οι ιδέες γι’ αυτά πέρασαν ανάμεσα σε χριστιανούς, μουσουλμάνους και Εβραίους λογίους.

Ο γλωσσικός μεντεσές

Ιδού ο στίχος, Κοράνιο 9:3. Αξίζει να τον δει κανείς στα αραβικά, γιατί η ίδια λέξη εμφανίζεται μέσα του δύο φορές.

Στην αρχή, ο στίχος μιλά για μια διακήρυξη mina llāhi wa-rasūlihi, «από τον Θεό και τον Απόστολό Του». Η λέξη είναι وَرَسُولِهِ, wa-rasūlihi. Τελειώνει σε -i επειδή ακολουθεί το «από».

Προς το τέλος λέει anna llāha barīʾun mina l-mushrikīna wa-rasūluhu, «ότι ο Θεός είναι απαλλαγμένος από κάθε υποχρέωση προς τους πολυθεϊστές, και ο Απόστολός Του επίσης». Η λέξη είναι وَرَسُولُهُ, wa-rasūluhu. Τελειώνει σε -u επειδή ο Απόστολος είναι τώρα δεύτερο υποκείμενο, δίπλα στον Θεό.

Χωρίς τα σημεία, και οι δύο λέξεις έχουν τον ίδιο σκελετό, ورسوله. Δώστε στη δεύτερη την κατάληξη της πρώτης, και ο Απόστολος μετακινείται από το πλευρό του Θεού στον κατάλογο εκείνων από τους οποίους ο Θεός είναι απαλλαγμένος. Αυτή είναι η λανθασμένη ανάγνωση που, σύμφωνα με την αφήγηση, άκουσε ο Αμπού αλ-Ασουάντ, και αυτός είναι ο λόγος που δίνει η παράδοση για την καταγραφή των φωνηέντων. Όλη η διαφορά είναι δύο μικρά σημάδια: μια γραμμούλα κάτω από το l και το h, ή ένα μικρό άγκιστρο από πάνω τους.

Μια μετάφραση απλώς τυπώνει το σωστό νόημα. Μόνο τα αραβικά δείχνουν πόσο λίγο μελάνι στέκεται ανάμεσα στις δύο αναγνώσεις.

Τι δεν γνωρίζουμε

Οι επώνυμοι εφευρέτες ανήκουν στην παράδοση. Η ιστορία του Αμπού αλ-Ασουάντ μάς φτάνει μέσα από μεταγενέστερους συγγραφείς, και οι ιστορικοί της γραφής, ανάμεσά τους ο Adam Bursi, αντιμετωπίζουν τέτοιες αφηγήσεις προέλευσης με επιφύλαξη: εξηγούν εκ των υστέρων μια διαδικασία που πιθανότατα κράτησε περισσότερο και χρειάστηκε περισσότερα χέρια. Οι χρονολογήσεις των συριακών συστημάτων διαφέρουν από μελετητή σε μελετητή, και η δημοφιλής απόδοση των δυτικοσυριακών σημείων φωνηέντων στον Ιάκωβο της Έδεσσας έχει αμφισβητηθεί. Οι χρονολογήσεις με ραδιενεργό άνθρακα των πρώιμων χειρογράφων του Κορανίου, όπως 568 έως 645 για τα φύλλα του Μπέρμιγχαμ, είναι εύρη με γνωστές ανωμαλίες, όχι πιστοποιητικά γέννησης.

Και η παλιά συνήθεια δεν χάθηκε ποτέ. Οι εβραϊκές και αραβικές εφημερίδες τυπώνονται χωρίς σημεία φωνηέντων· τα σημεία επιστρέφουν στα ιερά κείμενα, στην ποίηση και στα βιβλία για παιδιά και για όσους μαθαίνουν. Οι έμπειροι αναγνώστες κάνουν ακόμη σήμερα ό,τι έκαναν οι Φοίνικες αναγνώστες.

Αυτή είναι η πραγματική δεξιότητα πίσω από την ανάγνωση της βιβλικής εβραϊκής ή της κλασικής αραβικής. Δεν πρόκειται τόσο για αποκωδικοποίηση σημείων όσο για το να ξέρεις τη γλώσσα αρκετά καλά ώστε να ακούς ό,τι παραλείπει η σελίδα. Και οι δύο περιλαμβάνονται στα μαθήματα του PRAVIEL, και σε αυτή τη δεξιότητα χρησιμεύουν.

Πηγές

Τ πρτσ δν χ φνντ, κ μς μπρτ ν τ δβστ.

Ο μακρύς πόλεμος για τα χαμένα φωνήεντα

Ένα αλφάβητο που εμπιστευόταν τους αναγνώστες του

Η ελληνική μετατροπή

Τελείες γύρω από ένα παγωμένο κείμενο

Ένας στίχος, δύο καταλήξεις

Ο γλωσσικός μεντεσές

Τι δεν γνωρίζουμε

Πηγές

Έτοιμοι να μάθετε μια αρχαία γλώσσα;

Σχόλια

Αφήστε ένα σχόλιο

Ο μακρύς πόλεμος για τα χαμένα φωνήεντα

Ένα αλφάβητο που εμπιστευόταν τους αναγνώστες του

Η ελληνική μετατροπή

Τελείες γύρω από ένα παγωμένο κείμενο

Ένας στίχος, δύο καταλήξεις

Ο γλωσσικός μεντεσές

Τι δεν γνωρίζουμε

Πηγές

Έτοιμοι να μάθετε μια αρχαία γλώσσα;

Σχόλια

Αφήστε ένα σχόλιο