Οἱ Ῥωμαῖοι Κατέλιπον Ἡμῖν τὰς Ἐπιστολὰς τοῦ Μίσους Αὐτῶν

Περὶ τὸ ἔτος ἑκατοστόν, ἐν ὑγρῷ φρουρίῳ ἐν τῇ βορείῳ Βρεττανίᾳ, ὀλίγον πρὸς νότον ὅπου τὸ Τεῖχος τοῦ Ἁδριανοῦ ἔμελλεν ταχέως ἐγερθῆναι, γυνή τις ὀνόματι Κλαυδία Σεουήρα ὑπηγόρευσεν πρόσκλησιν εἰς ἑορτήν. Γραφεύς τις ἔγραψεν τὸ πλεῖστον αὐτῆς χειρὶ γεγυμνασμένῃ. Εἶτα ἡ Σεουήρα αὐτὴ ἔλαβεν τὸν κάλαμον καὶ προσέθηκεν κάτω ὀλίγας λέξεις τῇ τραχυτέρᾳ αὐτῆς χειρί· sperabo te soror, «προσδέξομαί σε, ἀδελφή», καὶ ἀποχαιρετισμὸν ὃς καλεῖ τὴν φίλην αὐτῆς anima mea, «ψυχή μου ἀγαπητή».

Αὗται αἱ λέξεις τοῦ ἀποχαιρετισμοῦ εἰσιν, καθὼς οἶδέ τις, ἡ ἀρχαιοτάτη σῳζομένη γραφὴ ἐν τῇ Λατινικῇ ὑπὸ γυναικός. Οὐ ποίημα, οὐ μνημεῖον, ἀλλὰ πρόσκλησις γενεθλίων.

Θὲς ἐκείνην τὴν τρυφερότητα παρὰ τὴν ἄλλην φωνὴν ἣν οἱ Ῥωμαῖοι κατέλιπον ἐν τῇ γῇ, καὶ ἔχεις τὰ δύο ἐπίπεδα τοῦ καθημερινοῦ Ῥωμαϊκοῦ βίου. Ἐκ τῆς ἁγίας πηγῆς ἐν Βὰθ (Bath), κατάρα κλέπτου· ὃς ἦρεν ἀπ᾽ ἐμοῦ τὴν Οὐιλβίαν (Vilbia) γενέσθω ὑγρὸς ὡς ὕδωρ. Ἡ κάρτα τῶν γενεθλίων καὶ ἡ ἐπιστολὴ τοῦ μίσους, γεγραμμέναι ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ πολιτισμοῦ, ἐξωρύχθησαν ἐκ τοῦ αὐτοῦ ὑγροῦ Βρεττανικοῦ ἐδάφους.

Αἱ ἐπιστολαὶ ἃς οὐδεὶς ἠθέλησεν ἵνα ἀναγνῶμεν

Ἡ πρόσκλησις τῶν γενεθλίων μία ἐστὶν τῶν πινακίδων τῆς Οὐινδολάνδας (Vindolanda), λεπτὰ ξύλινα φύλλα μεγέθους ταχυδρομικῆς κάρτας γεγραμμένα μέλανι, ἃ πρῶτον ἀπεκαλύφθη τῷ 1973 ὅτε σκαπανεύς τις εἶδεν γραφὴν ἐπὶ τοῦ ὃ ἐφαίνετο ξύλινον ἀπόξυσμα. Τὸ Βρεττανικὸν Μουσεῖον νῦν ἔχει πλείονας ἢ 1700 αὐτῶν, καὶ ὁ τόπος ἔτι δίδωσιν πλείονας· καινὴ δέσμη ἐφάνη τόσον προσφάτως ὡς τῷ 2023.

Ὃ ποιεῖ αὐτὰς πολυτίμους ἐστὶν ὅτι εἰσὶν τελείως κοιναί. Οὐκ ἔστιν Λατινικὴ λογοτεχνικὴ ἐστιλβωμένη εἰς τοὺς αἰῶνας, ἀλλ᾽ ἡ γραφικὴ ὕλη καὶ αἱ φλυαρίαι φρουρᾶς μεθορίου. Μία πινακὶς κατ᾽ οὐσίαν σημείωμα δέματός ἐστιν, εὐχαριστοῦν τινι ὑπὲρ ἀποστολῆς ἥτις εἶχεν κνημῖδας, σανδάλια, καὶ δύο ζεύγη περισκελίδων, τὰς μικρὰς παραμυθίας ἃς στρατιώτης ἐχρῄζεν πρὸς τὸν Βρεττανικὸν χειμῶνα. Ἄλλη ἐστὶν σαρκαστικὴ στρατιωτικὴ ἀξιολόγησις τῶν ἐγχωρίων, οἳ ἀπορρίπτονται τῷ ὑποκοριστικῷ Brittunculi, «οἱ ἄθλιοι μικροὶ Βρεττανοί», περὶ ὧν λέγεται ὅτι μάχονται χωρὶς πρεπούσης πανοπλίας. Μόνη πινακίς ἐστιν ὅπου φαίνεται αὕτη ἡ ὕβρις, ὥστε λέγει ἡμῖν πλείονα περὶ τῆς στάσεως ἑνὸς ἀξιωματικοῦ ἢ περὶ τῆς Ῥώμης, ἀλλ᾽ ἐστὶν θαυμαστῶς ἀνθρωπίνη χλεύη ἥτις ἐσώθη.

Ἀνάγνωθι σωρὸν τούτων, καὶ ἡ μεθόριος παύεται οὖσα γραμμὴ ἐπὶ χάρτου. Γίνεται τόπος ὅπου οἱ ἄνθρωποι ἐρρίγουν, ἔγραφον εἰς τὸν οἶκον, ἐγόγγυζον περὶ τῶν γειτόνων, καὶ ἐποίουν ἀλλήλοις ἑορτὰς γενεθλίων.

Προσευχαὶ πρὸς τὸ διαλῦσαι κλέπτην

Αἱ δὲ κατάραι εἰσὶν τὸ ἄλλο ἥμισυ τῆς εἰκόνος, καὶ ἴσως ἔτι μᾶλλον ζῶσιν.

Ἐν ταῖς Ἀκουαῖς Σούλιδος (Aquae Sulis), τῇ θερμῇ πηγῇ ἣν οἱ Ῥωμαῖοι ᾠκοδόμησαν εἰς ναὸν ἐν Βάθ, οἱ προσκυνηταὶ ἔρριπτον εἰς τὸ ὕδωρ πεπτυγμένα φύλλα μολύβδου καὶ κασσιτέρου, ἐγγεγραμμένα ᾧ οἱ λόγιοι defixiones καλοῦσιν, κατάρας δεσμοῦ. Περὶ 130 αὐτῶν ἀνευρέθησαν. Σχεδὸν πᾶσαι εἰσὶν ἃς οἱ εἰδικοὶ πράως καλοῦσιν «προσευχὰς ὑπὲρ δικαιοσύνης»· ἐληστεύθη τις, καὶ αἰτεῖ τὴν θεὰν Σοῦλιν (Sulis) ἵνα ποιήσῃ τὸν βίον τοῦ κλέπτου ἀφόρητον ἕως οὗ ἐπανέλθῃ τὰ ἀγαθά.

Τὰ σενάρια εἰσὶ ἀλγεινῶς οἰκεῖα. Λουόμενός τις ἐξέρχεται ἐκ τοῦ ἀποδυτηρίου καὶ εὑρίσκει τὸ ἱμάτιον αὐτοῦ ἀπολωλός, καὶ πληρώνει γραφεῖ ἵνα καταράσηται τὸν λαβόντα· ἡ θεὰ Σοῦλις ἐπιβαλέτω θάνατον, καὶ μὴ ἐπιτρεψάτω αὐτῷ μήτε ὕπνον μήτε τέκνα, ἕως οὗ ἐνέγκῃ τὸ ἱμάτιόν μου εἰς τὸν ναὸν αὐτῆς. Μία πινακίς, ἵνα δάκνῃ ἡ μαγεία, γέγραπται μετὰ πάσης λέξεως ἀνεστραμμένης, γραφῇ κατόπτρου ἵνα παγιδεύσῃ κλέπτην κατόπτρου. Ἄλλη ἀπαριθμεῖ τοὺς ὑπόπτους ὀνομαστί, ὅλον μικρὸν κατάλογον τῶν ἥκιστα πιστῶν κατοίκων κώμης.

Ἐνταῦθά ἐστιν θαυμαστὴ γεωγραφικὴ ἰδιοτροπία. Ἐκ τῶν «προσευχῶν ὑπὲρ δικαιοσύνης» τῶν γνωστῶν ἐξ ὅλης τῆς Ῥωμαϊκῆς Δύσεως, ἡ μεγίστη πληθὺς ἔρχεται ἐκ Βρεττανίας. Διὰ αἰτίας ἃς οὐδεὶς τελείως συνίησιν, οἱ ἐπαρχιῶται ἐπὶ τῷ χείλει τῆς αὐτοκρατορίας ἦσαν ἀσυνήθως ἀφωσιωμένοι εἰς τὸ αἰτεῖν τοὺς θεοὺς αὐτῶν ἵνα ἀπολέσωσι τοὺς κλέπτοντας τὰ ἱμάτια αὐτῶν.

Καὶ ἡ ἐπιστήμη ἔτι προχωρεῖ. Πλήρης ἔκδοσις ἄλλου θησαυροῦ κατάρων, τῶν πινακίδων ἐκ ναοῦ τοῦ Ἑρμοῦ ἐν Οὔλῃ (Uley), ἐξεδόθη μόνον προσφάτως, προσθεῖσα καινὰ παράπονα, ἐν οἷς ἴσως τὸ πρῶτον ἐν Βρεττανίᾳ τεκμηριωμένον περιστατικὸν κλαπέντων σμηνῶν μελισσῶν.

Πέντε λέξεις ἐκ τῶν πινακίδων

Ἡ καθημερινὴ Λατινικὴ ὑπὸ τὸν λογοτεχνικὸν κανόνα ἐστὶν ἀγαθὸς τόπος τοῦ ἄρξασθαι γλῶσσαν, διότι ἐστὶν ἡ γλῶσσα ᾗ οἱ ἄνθρωποι ὄντως ἐχρῶντο·

• soror (SOR-or), ἀδελφή, ἡ λέξις τῆς Σεουήρας διὰ τὴν φίλην αὐτῆς.
• anima mea (AH-nih-ma MEH-a), «ψυχή μου», «ψυχή μου ἀγαπητή», θαυμαστῶς τρυφερόν.
• defixio (deh-FIK-see-o), πινακὶς κατάρας, κατὰ λέξιν «καθήλωσις κάτω».
• sollemnis (sol-LEM-nis), σεμνός, ἑορταστικός, ἡ λέξις τῶν γενεθλίων ἃ ἑορτάζει.
• Brittunculi (brit-TUN-cu-lee), «οἱ ἄθλιοι μικροὶ Βρεττανοί», ἡ ὕβρις ἑνὸς ἀξιωματικοῦ, εἰς τὸν αἰῶνα πεπηγυῖα.

Ἀξιόν ἐστιν ἵνα φυλάξωμεν ἐπιφύλαξιν, διότι ἡ εἰλικρίνεια ἐστὶν ὅλος ὁ σκοπός· τὸ ὅτι ἡ Σεουήρα αὐτὴ ἔγραψεν τὸ ὑστερόγραφον ἐστὶν ἡ προσεκτικὴ κρίσις τῶν ἐκδοτῶν, οὐ βεβαιότης, καὶ ἔτι ἡ περίφημος κατάρα τῆς Οὐιλβίας ἀμφισβητεῖται, ἐπεὶ ἡ «Οὐιλβία» δύναται εἶναι γυνὴ κλαπεῖσα, ἢ πόρπη κλαπεῖσα, ἢ μάχαιρα κλαπεῖσα, κατὰ τὸν λόγιον ὃν ἐρωτᾷς. Τὸ παρελθὸν οὐ παραδίδωσιν ἑαυτὸ καθαρῶς. Ἀλλ᾽ ἐκείνη ἡ ἀταξία ἐστὶν ἀκριβῶς διὰ τί αἱ λέξεις αὐταὶ διαφέρουσιν, καὶ διὰ τί τὸ ἀναγιγνώσκειν αὐτὰς αὐτόν σε, ἀντὶ τοῦ πιστεύειν συνόψει, ἐστὶν τὸ ἐγγύτατον ᾧ δυνάμεθα στῆναι ἐν ἐκείνῳ τῷ ἀτμίζοντι Ῥωμαϊκῷ βαλανείῳ. Πρὸς τοιαύτην ἀνάγνωσιν τὸ PRAVIEL ᾠκοδόμηται ἵνα σε φέρῃ.

Πηγαί

• Ἡ πρόσκλησις γενεθλίων τῆς Κλαυδίας Σεουήρας, Tab. Vindol. 291 (Ῥωμαϊκαὶ Ἐπιγραφαὶ τῆς Βρεττανίας)
• Αἱ πινακίδες τῆς Οὐινδολάνδας (Βρεττανικὸν Μουσεῖον)
• Αἱ πινακίδες κατάρων τοῦ Βὰθ (ἐπισκόπησις)
• Ἡ κατάρα τῆς «Οὐιλβίας», RIB 154 (Ῥωμαϊκαὶ Ἐπιγραφαὶ τῆς Βρεττανίας)
• Αἱ πινακίδες τῆς Οὔλης, ἔκδ. Roger Tomlin (Πανεπιστημιακὸν Πιεστήριον Ὀξωνίου, 2024)