Πῶς Οἴδαμεν ὅτι ὁ Καῖσαρ Ἔλεγεν «Ουάινι, Ουίδι, Ουίκι»

Veni, vidi, vici. Πάντες οἴδασιν πῶς ἠχεῖ· «Βένι, Βίδι, Βίτσι». Πάντες σφάλλονται.

Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ εἶπεν ἄν τι πολὺ ἐγγύτερον τῷ «Ουάινι, Ουίδι, Ουίκι». Ἐν τῇ κλασικῇ Λατινικῇ τὸ γράμμα V ἐπροφέρετο ὡς τὸ ἡμέτερον W, καὶ τὸ C ἦν πάντοτε σκληρὸν K, οὐδέποτε τὸ μαλακὸν «τσ» ἢ «σ» ὃ ἔδωκαν αὐτῷ οἱ ὕστεροι αἰῶνες. Οὐκ ἔστιν εἰκασία οὐδὲ μόδα. Δυνάμεθα ὄντως ἀποδεῖξαι αὐτό, καὶ μία τῶν ἀποδείξεών ἐστιν σκῶμμα περὶ σύκων.

Ὁ πωλητὴς σύκων ὃς προεῖπεν συμφοράν

Ὁ Ῥωμαῖος στρατηγὸς Κράσσος ἦν ἐν τῷ λιμένι τοῦ Βρεντεσίου, ἐπιβιβάζων τὸν στρατὸν αὐτοῦ εἰς τὰς ναῦς διὰ ἐκστρατείαν εἰς τὴν ἀνατολήν, ἥτις ἔμελλεν τελευτῆσαι τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ἐν Κάρραις. Ἐν ᾧ ἐπέβαινεν, πλανώδης τις πωλητὴς ἐπώλει σῦκα εἰσηγμένα ἀπὸ πόλεως ὀνόματι Καῦνος (Caunus), κραυγάζων τὸ ἐμπόρευμα αὐτοῦ· «Cauneas! Cauneas!» («Σῦκα Καύνια!»).

Ὁ Κικέρων, ὃς διηγεῖται τὴν ἱστορίαν, σημειοῖ τὸ φρικῶδες· εἰ ἤκουες οἰωνόν τινα, ἐκείνη ἡ κραυγὴ ἠχεῖ ἀκριβῶς ὡς cave ne eas, «φυλάσσου, μὴ πορεύου». Ἔδει τὸν Κράσσον ἀκοῦσαι τὴν προειδοποίησιν καὶ μεῖναι ἐν τῷ οἴκῳ.

Νῦν δὲ σκέψαι διὰ τί ἐργάζεται τὸ λογοπαίγνιον. Μόνον ἐργάζεται εἰ τὸ cave, «φυλάσσου», ἐπροφέρετο μετὰ φθόγγου W, σχεδὸν «ΚΑ-ουε», ἐγγὺς ἱκανῶς τῷ «cau-» τοῦ «Cauneas» ὥστε συγχεῖσθαι αὐτῷ. Ῥωμαϊκὸν οὖς ἤκουεν τὸ V ὡς W. Εἰ οἱ ἀναγνῶσται τοῦ Κικέρωνος ἔλεγον «ΚΑ-βε» (μετὰ φθόγγου v), τὸ σκῶμμα ἂν κατέρρεεν. Παρερχόμενόν τι λογοπαίγνιον ἀπὸ δισχιλίων ἐτῶν, διασωθὲν ἐν δοκιμίῳ περὶ μαντικῆς, ἀναφαίνεται σκληρὰ ἀπόδειξις πῶς ἐπροφέρετο γράμμα.

Τοῦτό ἐστιν ἀκριβῶς τὸ εἶδος τοῦ ἀνιχνευτικοῦ ἔργου ὄπισθεν τοῦ ὃ οἱ λόγιοι καλοῦσιν τὴν ἀποκατεστημένην κλασικὴν προφοράν. Τὸ μέγα ἔργον ἀναφορᾶς, τὸ Vox Latina τοῦ W. Sidney Allen, ἐκτίθησιν ἓξ ἀνεξαρτήτους ῥεῦμα μαρτυρίας· τὰς ῥητὰς δηλώσεις τῶν Ῥωμαίων γραμματικῶν, λογοπαίγνια ὡς τοῦτο, πῶς ἐγράφοντο αἱ Λατινικαὶ λέξεις ἐν ἄλλαις γλώσσαις, πῶς ἐξειλίχθησαν ὕστερον αἱ Ῥωμανικαὶ γλῶσσαι, ὀρθογραφικὰ σφάλματα κεχαραγμένα ἐπὶ τοίχων, καὶ τὴν ἐσωτερικὴν λογικὴν τῆς Λατινικῆς ποιήσεως καὶ τοῦ μέτρου. Ὅτε αἱ ἓξ δεικνύουσιν εἰς τὴν αὐτὴν κατεύθυνσιν, ἔχεις τι ἐγγὺς τῇ βεβαιότητι.

Διὰ τί ὁ αὐτοκράτωρ ἐγένετο Kaiser

Τὸ σκληρὸν C ἐστὶν ἔτι εὐκολώτερον στερεῶσαι, καὶ κατέλιπεν ἀπολίθωμα ἐν τῷ ἡμίσει τῶν γλωσσῶν τῆς Εὐρώπης.

Ὅτε οἱ Ἕλληνες συγγραφεῖς τοῦ πρώτου αἰῶνος ἔγραφον τὸ ὄνομα «Caesar», ἔγραφον αὐτὸ Καῖσαρ, Kaisar, μετὰ κάππα, τοῦ Ἑλληνικοῦ K. Ἤκουον τὸ Λατινικὸν C ὡς K, ἑκάστοτε, καὶ ἔγραφον κατὰ τοῦτο. Τὰ Λατινικὰ νομίσματα τοῦ Αὐγούστου ἀναγιγνώσκονται ΚΑΙΣΑΡΟΣ. Διὰ τοῦτο ὁ τίτλος Caesar, δανεισθεὶς ὑπὸ τῶν ὑστέρων ἐθνῶν εὐθὺ ἐκ τῆς λαλουμένης Λατινικῆς, ἐγένετο Kaiser Γερμανιστὶ καὶ tsar (τσάρος) Ῥωσιστί, ἀμφότεροι φυλάσσοντες τὸ ἀρχικὸν σκληρὸν K, ἐν ᾧ οἱ Λατινικοὶ ἀπόγονοι τῆς λέξεως ἐν τῇ Ἰταλικῇ καὶ τῇ Γαλλικῇ ἐμαλάκυναν αὐτό. Ὁ Γερμανικὸς αὐτοκράτωρ καὶ ὁ Ῥωσικὸς φέρουσιν ἐν τοῖς τίτλοις αὐτῶν τὴν ἀληθῆ προφορὰν τοῦ Καίσαρος. Τὸ Ἀγγλικὸν «Σίζερ» ἐστὶν ἡ ἄτοπος ἐξαίρεσις.

Οἱ Ῥωμαῖοι γραμματικοὶ βεβαιοῦσιν τοῦτο τοῖς ἰδίοις λόγοις. Ὁ Κοϊντιλιανὸς μέμφεται ὅτι τῇ Λατινικῇ λείπει πρέπον γράμμα διὰ τὸν φθόγγον W ἐν λέξεσιν ὡς seruus («δοῦλος»), αἰσθανόμενος τὴν ἀπουσίαν σημείου ὃ ποτε εἶχον οἱ Ἕλληνες. Γραμματικός τις τοῦ τετάρτου αἰῶνος περιγράφει τὸν φθόγγον F ὡς γινόμενον τῷ κάτω χείλει πιεζομένῳ ἐπὶ τοὺς ἄνω ὀδόντας, ὅπερ ἀκριβῶς ὡς ἂν ὁρίσειεν αὐτὸν γλωσσολόγος σήμερον. Οὗτοι οἱ ἄνθρωποι ἤκουον τὸ ἴδιον στόμα καὶ ἔγραφον ὃ ἤκουον.

Ἡ γλῶσσα ἣ ᾔδετο

Ἡ Ἑλληνικὴ ἐστὶν ἔτι παραδοξοτέρα καὶ καλλίων. Ἡ ἀρχαία Ἑλληνικὴ οὐκ εἶχεν τόνον ἐντάσεως, ὡς ἡ Ἀγγλικὴ τύπτει τὴν πρώτην συλλαβὴν τοῦ «EM-pire». Εἶχεν τόνον ὕψους, ἀληθῆ ἄνοδον καὶ κάθοδον ἐν μουσικῷ φθόγγῳ. Οἱ γραμματικοὶ περιγράφουσιν αὐτὸν τῇ γλώσσῃ τῆς μουσικῆς· ὁ εἷς τόνος «ὀξύς», ὁ ἕτερος «βαρύς». Ὁ Διονύσιος ὁ Ἁλικαρνασσεὺς λέγει ὅτι ἡ λαλοῦσα φωνὴ κινεῖται ἐντὸς σχεδὸν διαστήματος πέμπτης, οὐ πλέον.

Καὶ ἐνταῦθα ἡ μαρτυρία γίνεται σχεδὸν ἄπιστος. Ἔχομεν ὕμνους Ἑλληνικοὺς ἐκ Δελφῶν κεχαραγμένους ἐν λίθῳ μετὰ μουσικῆς σημειογραφίας ὑπὲρ τῶν λέξεων, τὴν ἀρχαιοτάτην οὐσιώδη σῳζομένην παρτιτούραν. Ὅτε οἱ λόγιοι ἀναγιγνώσκουσιν τὴν σημειογραφίαν, ἡ μελῳδία ἀναβαίνει ἐπ᾽ αὐταῖς ταῖς συλλαβαῖς ἃς λέγουσιν οἱ κανόνες τοῦ τόνου ὅτι ὀφείλουσιν εἶναι ὑψηλαί, καὶ καταβαίνει μετ᾽ ἐκεῖνο. Ὁ λίθος βεβαιοῖ τὴν γραμματικήν. Ἡ λαλουμένη Ἑλληνικὴ ὄντως ἀνέβαινεν καὶ κατέβαινεν ὡς μέλος, καὶ λιθοξόος τις ἐν Δελφοῖς κατέλιπεν ἡμῖν κατὰ τύχην τὴν ἀπόδειξιν, κεχαραγμένην ὑπὲρ ὕμνου, ἵνα στερεώσῃ τὴν μελῳδίαν αὐτοῦ ἐν τόπῳ.

Πέντε λέξεις, ὡς ὄντως ἠχοῦσαν

Ἰδοὺ πρώτη Λατινικὴ πρότασις ἣν νῦν δύνασαι εἰπεῖν ὀρθῶς, ὃ οἱ πλεῖστοι οὐδέποτε μανθάνουσιν·

• veni (WAY-nee), ἦλθον.
• vidi (WEE-dee), εἶδον.
• vici (WEE-kee), ἐνίκησα.
• Caesar (KAI-sar), τὸ ὄνομα ὃ ἐγένετο Kaiser καὶ tsar.
• cave (KAH-weh), φυλάσσου, ἡ λέξις ἡ κεκρυμμένη ἐν τῇ κραυγῇ τοῦ πωλητοῦ σύκων.

Δύο εἰλικρινεῖς ἐπιφυλάξεις, διότι ἡ ἱστορία κερδαίνει τὸν τόπον αὐτῆς οὖσα ἀληθής. Ἡ ἀποκατεστημένη προφορὰ ἀντανακλᾷ τοὺς πεπαιδευμένους Ῥωμαίους τῆς αὐτῆς ἡλικίας τοῦ Καίσαρος· ὁ κοινὸς λόγος διέφερεν κατὰ τόπους, καὶ ἐντὸς σχεδὸν αἰῶνος ὁ φθόγγος W ἤδη ὠλίσθαινεν πρὸς V. Καὶ τὸ ἀκριβὲς μέγεθος τῶν Ἑλληνικῶν διαστημάτων ὕψους ἐν τῷ καθημερινῷ λόγῳ ἔτι ἀμφισβητεῖται. Ἀλλ᾽ ὁ πυρήν ἐστιν στερεός, καὶ συναρπαστικός· αὗται ἦσαν γλῶσσαι λαλούμεναι, ᾀδόμεναι, ζῶσαι, καὶ δυνάμεθα ἐκ μέρους ἀκοῦσαι αὐτὰς πάλιν. Τὸ μανθάνειν λέγειν αὐτὰς ὀρθῶς ἐστιν τὸ πρῶτον βῆμα, καὶ ἐστὶν ἀκριβῶς ὅπου ἄρχεται μάθημα τοῦ PRAVIEL· ἀπὸ τοῦ ἤχου, οὐ μόνον ἀπὸ τῆς σελίδος.

Πηγαί

• Κικέρων, Περὶ Μαντικῆς 2.84, τὸ λογοπαίγνιον «Cauneas» (Perseus)
• W. Sidney Allen, Vox Latina (πλῆρες κείμενον PDF)
• Τὸ «Caesar» γεγραμμένον μετὰ κάππα, Μᾶρκος 12:17 (Bible Hub)
• Ὁ ἀρχαῖος Ἑλληνικὸς τόνος ὕψους καὶ οἱ Δελφικοὶ Ὕμνοι (ἐπισκόπησις)