Αἱ Μηχαναὶ αἳ Μανθάνουσιν Ἀναγιγνώσκειν Σφηνοειδῆ Γραφήν

Ὁ εἰς τὴν Βαβυλῶνα ὕμνος, ὡς εἰκός, περὶ τὴν ἀρχὴν τῆς πρώτης πρὸ Χριστοῦ χιλιετηρίδος συνετέθη, ὕστερον δὲ σχολικὸν κείμενον ἐγένετο, ὃ μαθηταὶ Βαβυλώνιοι πρὸς ἄσκησιν γραφῆς ἀντέγραφον. Ἐν τῷ καιρῷ αὐτοῦ ἦν δημοφιλής, ἀναπαραγόμενος πάλιν καὶ πάλιν ἐπὶ τοῦ πηλοῦ. Εἶτα ἡ Βαβυλὼν ἔπεσεν, ὁ πηλὸς ἐθραύσθη, τὰ τμήματα διεσπάρη εἰς μουσεῖα καὶ σωροὺς ἀνασκαφῆς, καὶ τὸ ποίημα ἠφανίσθη σχεδὸν δισχίλια ἔτη.

Τῷ 2025 ἐπανῆλθεν. Οὐχ ὅτι τις ὤρυξεν πλῆρες ἀντίγραφον, ἀλλ᾽ ὅτι ὑπολογιστής τις ἐν Μονάχῳ ἀνεγνώρισεν ὅτι τριάκοντα τεθραυσμένα τμήματα, κείμενα ἐν διαφόροις συρταρίοις, ἦσαν πάντα τμήματα τοῦ αὐτοῦ ᾄσματος.

Ἡ βιβλιοθήκη ἥτις ὄντως ἦν μία τεραστία τεθραυσμένη πινακίς

Ἔστιν παλαιόν τι σκῶμμα μεταξὺ τῶν Ἀσσυριολόγων· ἡμέρᾳ τινὶ ἀντιλήψεταί τις ὅτι οὐδέποτε ἦν πλὴν μιᾶς σφηνοειδοῦς πινακίδος, καὶ ὅτι αὕτη μόνον ἐθραύσθη εἰς ἑκατομμύριον τμημάτων. Ἐκεῖνο τὸ σκῶμμα ὄντως ἐστὶν περιγραφὴ τοῦ ἔργου. Ἡ σφηνοειδὴς γραφή, ἡ σφηνώδης γραφὴ ἡ ἐμπεπιεσμένη εἰς ὑγρὸν πηλὸν καθ᾽ ὅλην τὴν ἀρχαίαν Ἐγγὺς Ἀνατολήν, ἐπιζῇ τὸ πλεῖστον ὡς τμήματα. Λόγιός τις ἴσως ἀναλώσειεν ὅλην σταδιοδρομίαν θηρῶν τὸ θραῦσμα ὃ συνεχίζει τὸ κείμενον ἐπὶ τοῦ πρὸ αὐτοῦ θραύσματος.

Τοῦτό ἐστιν τὸ πρόβλημα ὃ ὁ Ἐνρίκε Χιμένεθ (Enrique Jiménez) ἐπεχείρησεν προσβαλεῖν ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τοῦ Μονάχου. Ἀπὸ τοῦ 2018 τὸ ἔργον αὐτοῦ, ἡ Ἠλεκτρονικὴ Βαβυλωνία Βιβλιοθήκη (Electronic Babylonian Library), φωτογραφεῖ καὶ μεταγράφει τὴν σφηνοειδῆ γραφὴν τοῦ κόσμου, οἰκοδομοῦν βάσιν δεδομένων ἥτις νῦν περιέχει περὶ 25.000 πινακίδας καὶ πλείονας ἢ 350.000 στίχους κειμένου. Τὸ σοφὸν μέρος ἐστὶν τί ποιεῖ τὸ λογισμικὸν μετ᾽ αὐτῶν. Δανειζόμενον τεχνικήν τινα ἐκ τοῦ τρόπου καθ᾽ ὃν οἱ βιολόγοι παρατάσσουσιν τὰς ἁλύσεις τοῦ DNA, συγκρίνει ἕκαστον στίχον πρὸς ἕκαστον ἄλλον, καὶ σημειοῖ τὰ τμήματα ἃ πιθανῶς συνάπτονται.

Τὰ ἀποτελέσματα οὐκ ἔστιν λεπτά. Ὁ Χιμένεθ λέγει σαφῶς· ἐν τοῖς πρώτοις 150 ἔτεσιν τῶν σφηνοειδῶν σπουδῶν, οἱ λόγιοι εὗρον περὶ 6.000 τόπους ὅπου συνάπτονται τὰ τμήματα. Τὸ ἔργον αὐτοῦ εὗρεν περὶ 1.500 ἐν πέντε μόνον ἔτεσιν. Αὕτη ἡ διαφορά ἐστιν μεταξὺ βίου στενοῦντος τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ ἐρεύνης ἥτις τρέχει διὰ νυκτός.

Ὁ Ὕμνος εἰς τὴν Βαβυλῶνα ἦν ἓν τῶν καρπῶν. Ὁ ἀλγόριθμος συνέλεξεν τριάκοντα τμήματα ἐξ εἴκοσι διαφόρων πινακίδων, καὶ ἐξ αὐτῶν ἀνέτειλεν περὶ δύο τρίτα ἀπολωλότος ποιήματος 250 στίχων, ἐν οἷς ἡ πρώτη γραπτὴ μαρτυρία ἣν ἔχομεν περὶ τῶν ῥόλων τῶν ἱερειῶν τῆς Βαβυλῶνος. Κείμενον ὃ ποτε οἱ παῖδες ᾔδεσαν ἀπὸ στήθους, ἄγνωστον παντὶ συγχρόνῳ λογίῳ, ἕως οὗ μηχανή τις συνέθηκεν αὐτὸ πάλιν.

Τί δύναται καὶ οὐ δύναται ἡ μηχανή

Ἀξιόν ἐστιν ἵνα ὦμεν ἀκριβεῖς περὶ τοῦ τί ὄντως σημαίνει «ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη ἀναγιγνώσκει σφηνοειδῆ», διότι ἡ εἰλικρινὴς ἐκδοχή ἐστιν ἐνδιαφερεστέρα τοῦ θορύβου.

Ἡ μηχανή ἐστιν πάνυ ἀγαθὴ ἐν τῷ ταιριάζειν καὶ προλέγειν. Παρὰ τὸ συνάπτειν τμήματα, ἄλλαι ὁμάδες ἐξεπαίδευσαν μοντέλα ἵνα πληρῶσιν τὰ μικρὰ κενὰ ἐν βεβλαμμέναις πινακίσιν, εἰκάζοντα τὰ λείποντα σημεῖα ἐκ τοῦ συμφραζομένου μετὰ θαυμαστῆς ἀκριβείας, καὶ ἔτι ἵνα παράγωσιν χονδρὰς Ἀγγλικὰς μεταφράσεις τῆς Ἀκκαδικῆς. Ἀλλὰ τὸ «χονδρὸν» ἐστὶν ἡ λέξις-κλείς. Τὰ ἄριστα μεταφραστικὰ μοντέλα βαθμολογοῦνται, κατὰ τὸ σύνηθες αὐτόματον μέτρον, πολὺ κάτω τῆς ὠρίμου ἐμπορικῆς μεταφράσεως, καὶ προθύμως παράγουσιν ῥέουσαν Ἀγγλικὴν ἥτις ἐστὶν ἁπλῶς ἐσφαλμένη. Ἐργάζονται ἄριστα ἐν βραχέσιν τυπικοῖς προτάσεσιν καὶ προσπταίουσιν ἐν τοῖς λογοτεχνικοῖς πτήμασιν.

Καὶ ἔστιν βαθύτερον ὅριον. Τὰ σφηνοειδῆ σημεῖά ἐστιν πολυσήμαντα· σύμπλεγμα σφηνῶν δύναται ἀναγιγνώσκεσθαι πολλαχῶς, καὶ μόνον τὸ συμφραζόμενον κρίνει. Ἐκείνη ἡ ἀποσαφήνισις, αὐτὴ ἡ ἀνάγνωσις, ἐστὶν τὸ μέρος ὃ οἱ ἄνθρωποι ἔτι ποιοῦσιν. Ἡ μηχανὴ εὑρίσκει τὰ τμήματα καὶ προτείνει τὰς συνάψεις. Λόγιός τις κρίνει τί σημαίνει τὸ κείμενον.

Ὁ Χιμένεθ ἐστὶν ἀναζωογονητικῶς σαφὴς περὶ τούτου. Ἡ τεχνολογία, φησίν, οὐδέποτε ἀντικαταστήσει πλήρως τὸ ἀνθρώπινον ἐπιστημονικὸν ἔργον· τὸ ἀληθὲς αὐτῆς δῶρόν ἐστιν ἡ ἐπιτάχυνσις. Τὸ χωρίον περὶ τοῦ Εὐφράτου ὃ ἡ ὁμὰς αὐτοῦ ἀνέκτησεν ἐκ τοῦ ὕμνου λέγει τοῦτο βέλτιον πάσης ἀποδείξεως·

Ὁ Εὐφράτης ἐστὶν ὁ ποταμὸς αὐτῆς, τεθεμελιωμένος ὑπὸ τοῦ σοφοῦ κυρίου Νουδίμμουδ.
Σβέννυσιν τὴν δίψαν τοῦ λειμῶνος, ποτίζει τὸν καλαμῶνα,
οἱ ἀγροὶ αὐτῆς, ἐν λαμπρᾷ ἀνθήσει, βλαστάνουσιν κριθήν.

Οὐδεὶς ἀλγόριθμος ἔγραψεν ταῦτα. Ἀλγόριθμος μόνον εὗρεν τὴν κριθήν, διεσπαρμένην ἐπὶ εἴκοσι τεθραυσμένων πινακίδων, καὶ κατέλιπεν ἄνθρωπον ἵνα σπείρῃ αὐτὴν πάλιν ἐν τῷ ἀγρῷ.

Σιωπηλαὶ διασώσεις

Αἱ ἄρισται ἱστορίαι τούτου τοῦ ἔργου εἰσὶν σχεδὸν οἰκιακαί. Ὅτε αἱ πάλαι ἀπολωλυῖαι μεταγραφαὶ λογίου τοῦ ἐνάτου καὶ δεκάτου αἰῶνος, τοῦ Κὰρλ Μπέτσολντ (Carl Bezold), ἐνομίζοντο ἀπολωλέναι εἰς τὸν αἰῶνα, ἐφάνησαν ἐν βιβλιοθήκῃ ἐν Χαϊδελβέργῃ καὶ εἰσήχθησαν εὐθὺς εἰς τὴν βάσιν δεδομένων· ἡ γραφὴ τεθνηκότος ἀνθρώπου, δωρηθεῖσα νέαν ζωὴν ὑπὸ τοῦ λογισμικοῦ. Οἱ φωτογράφοι προχωροῦσιν διὰ τῶν συλλογῶν τοῦ Βρεττανικοῦ Μουσείου μίαν πινακίδα μετ᾽ ἄλλην, χιλιάδας αὐτῶν, ἵνα ἡ μηχανὴ ἔχῃ τι ἀναγνῶναι. Ὁ ῥομαντισμὸς τούτου τοῦ πεδίου οὐκ ἔστιν ῥομπὸτ λῦον κώδικα, ἀλλ᾽ ὑπομονητικοὶ ἄνθρωποι καὶ ὑπομονητικὸς κῶδιξ, ὁμοῦ, προσκαλοῦντες ὕμνον πάλιν εἰς ὕπαρξιν.

Πέντε λέξεις ἐκ τοῦ πηλοῦ

Ἡ γλῶσσα ὑπὸ τούτῳ παντί ἐστιν ἡ Ἀκκαδική, ἡ Σημιτικὴ διάλεκτος τῆς Βαβυλῶνος καὶ τῆς Ἀσσυρίας, καὶ ἐστὶν προσιτωτέρα ἢ δεικνύουσιν οἱ σφῆνες·

• ṭuppu (TUP-pu), πήλινη πινακίς, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ὃ συντίθεται πάλιν.
• ṭupšarru (tup-SHAR-ru), γραφεύς, κατὰ λέξιν «γραφεὺς πινακίδων».
• Bāb-ili (BAB-ih-lee), Βαβυλών, «ἡ πύλη τοῦ θεοῦ».
• Purattu (pu-RAT-tu), ὁ Εὐφράτης, ὁ ποταμὸς τοῦ ὕμνου.
• šarru (SHAR-ru), βασιλεύς, μία τῶν πρώτων λέξεων ἃς συναντᾷ πᾶς μαθητὴς τῆς σφηνοειδοῦς.

Αἱ μηχαναί εἰσιν θαυμασταί, καὶ εἰσὶν ἔτι ὑπόμνησις διὰ τί ἡ ἀνθρωπίνη δεξιότης ἔτι διαφέρει. Δεῖ τινα ὄντως εἰδέναι τὴν Ἀκκαδικὴν ἵνα μεταβάλῃ εὑρεθὲν τμῆμα εἰς ποίημα. Ἐκεῖνος ὁ τὶς δύναται εἶναι σύ, καὶ ἄρχεται ἀπὸ δράκος λέξεων. Τὸ PRAVIEL ἔστιν ἵνα σε φέρῃ ἀπ᾽ ἐκείνων τῶν πρώτων σημείων εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ἀληθοῦς, ὡς ποιοῦσιν οἱ λόγιοι ἐν Μονάχῳ, ἕνα ἀνακτηθέντα στίχον καθ᾽ ἕκαστον.

Πηγαί

• Fadhil and Jiménez, "A Hymn in Praise of Babylon and the Babylonians" (Iraq, 2025)
• Ὁ Ὕμνος εἰς τὴν Βαβυλῶνα, συντεθεὶς τῇ τεχνητῇ νοημοσύνῃ (phys.org)
• Τὸ ἔργον τῆς Ἠλεκτρονικῆς Βαβυλωνίας Βιβλιοθήκης (The Conversation)
• Τὴν Ἀκκαδικὴν μεταφράζειν νευρωνικῇ μηχανικῇ μεταφράσει (PNAS Nexus, 2023)
• Ἀποκαθιστάναι τεθραυσμένα Βαβυλώνια κείμενα νευρωνικοῖς δικτύοις (PNAS, 2020)