Ὁ Πρῶτος Συγγραφεὺς ἐν τῇ Ἱστορίᾳ Ἦν Γυνή

Ἐν τῷ πλείστῳ τῆς ἱστορίας, τὰ ποιήματα καὶ αἱ ἱστορίαι ἦλθον εἰς ἡμᾶς ἀνώνυμα, συλλογικὴ κληρονομία λαοῦ, χωρὶς ὀνόματος συνημμένου. Περὶ τὸ ἔτος 2300 πρὸ Χριστοῦ, ἐν τῇ πόλει Οὒρ (Ur), ἐν ᾧ νῦν ἐστιν τὸ νότιον Ἰράκ, ἔρρηξέν τις ἐκείνην τὴν σιωπὴν καὶ ἐποίησέν τι ἐκπληκτικόν. Ἔθηκεν ἑαυτὴν εἰς τὸ ποίημα. «Ἐγώ, Ἐνχεδουάννα (Enheduana)», ἔγραψεν, καὶ μετ᾽ ἐκείνων τῶν λέξεων ἐγεννήθη ἡ ἰδέα τοῦ συγγραφέως.

Ἔζησεν περὶ 1700 ἔτη πρὸ τῆς Σαπφοῦς καὶ σχεδὸν 2000 πρὸ τοῦ Βεργιλίου. Ἐστίν, καθὼς φθάνει τὰ ἡμέτερα ἀρχεῖα, ἡ πρώτη συγγραφεὺς ἐν τῇ ἀνθρωπίνῃ ἱστορίᾳ ἣν δυνάμεθα καλεῖν ὀνόματι. Καὶ ἦν γυνή.

Ἡ ἱέρεια ἣ ὑπέγραψεν τὸ ἔργον αὐτῆς

Ἡ Ἐνχεδουάννα ἦν θυγάτηρ τοῦ Σαργὼν τοῦ Ἀκκάδ (Sargon of Akkad), τοῦ βασιλέως ὃς ᾠκοδόμησεν τὴν πρώτην αὐτοκρατορίαν τοῦ κόσμου. Ὁ πατὴρ ἐποίησεν αὐτὴν ἀρχιέρειαν τοῦ θεοῦ τῆς σελήνης Νάννα (Nanna) ἐν Οὒρ, ἓν τῶν δυνατωτάτων θρησκευτικῶν ἀξιωμάτων τῆς χώρας. Τὸ ὄνομα αὐτῆς ἐστιν ὄντως τίτλος, σημαῖνον σχεδὸν «ἀρχιέρεια, κόσμημα τοῦ οὐρανοῦ».

Τὰ ἔργα τὰ ἀποδιδόμενα αὐτῇ εἰσιν ἔκτακτα· κύκλος 42 ὕμνων εἰς τοὺς ναοὺς τῆς Σουμερίας, καὶ ὑπὲρ πάντα μακρόν τι φλέγον ποίημα ὀνόματι Ἡ Ἐξύψωσις τῆς Ἰνάννα (The Exaltation of Inana), ἀπευθυνόμενον πρὸς τὴν θεὰν ἔρωτος καὶ πολέμου. Ὃ ποιεῖ αὐτὸ αἰσθάνεσθαι σύγχρονον, διὰ πλειόνων ἢ τετρακισχιλίων ἐτῶν, ἐστὶν ὅτι ἐστὶν προσωπικόν. Ἡ Ἐνχεδουάννα γράφει ἑαυτὴν εἰς κρίσιν. Σφετεριστής τις ὀνόματι Λουγκαλάννε (Lugalanne) ἐξέβαλεν αὐτὴν ἐκ τοῦ ναοῦ αὐτῆς, καὶ κραυγάζει πρὸς τὴν θεὰν ἐν πρώτῳ προσώπῳ, ἐν στίχοις οἳ ἔτι πίπτουσιν ὡς πληγή·

Χεὶρ σεσιελισμένη ἐπετέθη ἐπὶ τὸ μελίχρουν στόμα μου,
τὸ κάλλιστον ἐν τῇ φύσει μου μετεβλήθη εἰς χοῦν.
Ἐποίησέν με ἐκπτῆναι διὰ τῆς θυρίδος ὡς χελιδόνα·
ἤδη ἐγευσάμην τῆς ζωῆς.

Αὕτη οὐκ ἔστιν φωνὴ ἀνωνύμου παραδόσεως, ἀλλὰ ἄνθρωπός τις ὡρισμένος, ἐν ἀπορίᾳ, ὃς λέγει σοι τὸ ὄνομα αὐτοῦ καὶ ἀπαιτεῖ σε ἵνα μνημονεύῃς αὐτόν.

Τὸ καλὸν πρόβλημα

Ἐνταῦθα ἡ ἱστορία γίνεται ἐνδιαφερεστέρα, οὐχ ἧττον. Τῇ στιγμῇ ᾗ βλέπεις ἐγγύς, ὁ «πρῶτος συγγραφεὺς» μεταβάλλεται εἰς γνήσιον αἴνιγμα, καὶ ἡ εἰλικρινὴς ἐκδοχή ἐστιν βελτίων τοῦ μύθου.

Οὐδὲν ἔχομεν ὃ ἡ Ἐνχεδουάννα αὐτὴ ἔγραψεν. Αἱ πινακίδες αἱ φέρουσαι τὰ ποιήματα αὐτῆς εἰσιν ἀντίγραφα πεποιημένα ὑπὸ Βαβυλωνίων γραφέων αἰῶσιν μετὰ τὸ ζῆν αὐτήν, ἐν σχολῇ γραφέων ὅπου τὰ ἔργα αὐτῆς ἐμελετῶντο ὡς κλασικά. Ὥστε ἡ συγγραφικὴ ἰδιότης αὐτῆς ἐστιν ἀπόδοσις, παράδοσις, οὐχ ὑπογεγραμμένον χειρόγραφον. Τινὲς λόγιοι, ὡς ὁ μακαρίτης Τζέρεμι Μπλὰκ (Jeremy Black), διισχυρίσαντο ὅτι ἴσως οὐδόλως συνέθηκεν τοὺς ναϊκοὺς ὕμνους, καὶ ὅτι ἡ ἱστορικὴ ἱέρεια ἐγένετο, διὰ τῶν αἰώνων, εἶδός τι λογοτεχνικῆς προστάτιδος ἁγίας, ὄνομα ὑφ᾽ ᾧ καὶ εἰς οὗ τιμὴν ἔγραφον οἱ ὕστεροι ποιηταί.

Ὁ πρόσφατος αὐτῆς μεταφραστής, ὁ Σόφους Χέλλε (Sophus Helle), προτείνει καλόν τι ἐπιχείρημα ὅτι αὕτη ἡ φιλονικία κεῖται ὀλίγον ἔξω τοῦ σκοποῦ. Ἡ συγγραφικὴ ἰδιότης, εἰσηγεῖται, οὐδέποτε ἦν μία πρᾶξις μονήρους σοφοῦ. Ἐστὶν «ἀπόδοσις, οὐ κατόρθωμα», πολύκλωστόν τι ὑφασμένον ὑπὸ ὅλου πολιτισμοῦ ὃς εἵλετο ἵνα φυλάξῃ τὸ ὄνομα αὐτῆς συνημμένον ταύταις ταῖς λέξεσιν ἐπὶ δισχίλια ἔτη. Εἴτε συνέθηκεν ἕκαστον στίχον εἴτε μή, ὁ ἀρχαῖος κόσμος ἔκρινεν ὅτι ἡ Ἐνχεδουάννα ἐστὶν ἡ συγγραφεύς, καὶ τὸ μνημονεύειν αὐτὴν ἐστὶν αὐτὸ εἶδός τι ἀληθείας.

Οὐδὲ ἦν ἡ ἐσχάτη γυνὴ ἣν σχεδὸν ἀπώλεσεν τὸ ἀρχεῖον. Τὰ νεώτατα ποιήματα τῆς Σαπφοῦς ἐφάνη μόνον ἐν τῇ παρελθούσῃ δεκαετίᾳ, ἐκ παπύρου σκοτεινῆς ἱστορίας. Ἡ Ῥωμαία ποιήτρια Σουλπικία (Sulpicia) κατέλιπεν ἓξ βραχείας σφοδρὰς ἐρωτικὰς ἐλεγείας αἳ ἐπιζῶσιν σχεδὸν κατὰ τύχην. Τὸ σχῆμά ἐστιν παλαιὸν καὶ ἐπίμονον· γυναῖκες ἔγραψαν, καὶ αἱ λέξεις αὐτῶν ἔδει ἵνα μάχωνται ἵνα φθάσωσιν εἰς ἡμᾶς.

Πρόσωπον καὶ ὑπογραφὴ ἀπὸ 4300 ἐτῶν

Τὸ μάλιστα στοιχειοῦν ἀντικείμενον ἐν ταύτῃ τῇ ἱστορίᾳ οὐδὲ ἐστιν κείμενον. Ἐστὶν ὁ Δίσκος τῆς Ἐνχεδουάννα, γεγλυμμένος ἀλαβάστρινος δίσκος ἀνασκαφεὶς ἐν Οὒρ, ὃς δεικνύει αὐτὴν τὴν ἱέρειαν ἐν βαθμιδωτῇ τελετουργικῇ ἐσθῆτι, προεδρεύουσαν θυσίᾳ, μετὰ τοῦ ὀνόματος αὐτῆς κεχαραγμένου παρ᾽ αὐτῇ. Πρόσωπον καὶ ὑπογραφή, ἀμφότερα, ἀπὸ τεσσαράκοντα τριῶν αἰώνων. Δύνασαι στῆναι πρὸ αὐτοῦ καὶ ἀντιβλεφθῆναι ὑπὸ τοῦ πρώτου συγγραφέως ὃν οἴδαμεν.

Πέντε λέξεις ἀπὸ τοῦ πρώτου συγγραφέως

Ἡ Ἐνχεδουάννα ἔγραψεν Σουμερικῇ (Sumerian), μιᾷ τῶν ἀρχαιοτάτων γραπτῶν γλωσσῶν ἐπὶ γῆς, διαλέκτῳ οὐδεμιᾷ ἄλλῃ ἣν οἴδαμεν συγγενεῖ. Ὀλίγαι λέξεις αὐτῆς ἀνοίγουσιν τὸν κόσμον ἐν ᾧ ἔζη·

• en (en), ἀρχιέρεια ἢ κύριος, ὁ τίτλος ὁ κεκρυμμένος ἐν τῷ ὀνόματι αὐτῆς.
• nin (neen), κυρία ἢ βασίλισσα, ἡ λέξις αὐτῆς διὰ τὴν θεάν.
• me (meh), αἱ θεῖαι δυνάμεις, τὰ κοσμικὰ προστάγματα ἃ κατέχει θεά τις.
• Inana (ih-NAH-na), ἡ θεὰ ἔρωτος καὶ πολέμου ἣν ᾔνεσεν καὶ ἱκέτευσεν.
• za-mi (ZAH-mee), αἶνος, ἡ λέξις ἣ κλείει ἐπισήμως ὕμνον Σουμερικόν.

Τὸ ἀναγιγνώσκειν τὴν Ἐνχεδουάνναν Σουμερικῇ ἐστιν τὸ ἐγγύτατα προσελθεῖν ὅσον δύναταί τις ἐκείνῃ τῇ στιγμῇ ᾗ ἐγένετο ἡ γραφὴ προσωπική, ὅτε ἄνθρωπος εἶδεν τὸ πρῶτον ποίημα καὶ ἐνόησεν· τοῦτό ἐστιν ἐμόν, καὶ ἐρῶ αὐτό. Οἱ πλεῖστοι ἡμῶν συναντήσομεν αὐτὴν ἀεὶ πρῶτον ἐν μεταφράσει, καὶ οὐδὲν κακόν. Ἀλλ᾽ ἡ θύρα πρὸς τὸ πρωτότυπον ἀνέῳκται, καὶ τὸ διελθεῖν δι᾽ αὐτῆς ἐστιν ὅλη ἡ αἰτία δι᾽ ἣν ἐστὶν τὸ PRAVIEL· ἵνα σε φέρῃ ἀπὸ τοῦ πρώτου σου ξένου σημείου εἰς τὸν πρῶτον συγγραφέα, τῇ χειρὶ αὐτῆς.

Πηγαί

• Sophus Helle, Enheduana: The Complete Poems of the World's First Author (Yale, 2023)
• "She Who Wrote: Enheduanna and Women of Mesopotamia" (The Morgan Library & Museum)
• Ἡ Ἐξύψωσις τῆς Ἰνάννα, μετάφρασις (ETCSL, Oxford)
• Enheduanna (ἐπισκόπησις καὶ ἡ φιλονικία περὶ τῆς συγγραφικῆς ἰδιότητος)