Μῦθος ἐν Γλώσσῃ Μηδὲν Γράμμα Σωζούσῃ

Τῷ 1868 ὁ Αὔγουστος Σλάϊχερ λόγον τινὰ ἐξέδωκεν ἐν γλώσσῃ ἧς οὐδὲν ἀρχαῖον γράμμα σῴζεται.

Ἄρχεται ἀπὸ προβάτου οὐκ ἔχοντος ἔριον. Τὸ πρόβατον ὁρᾷ ἵππους ἄλλα καὶ ἄλλα ἔργα ἐργαζομένους ἀνθρώπῳ, καὶ οἰκτίρει αὐτούς. Οἱ δὲ ἵπποι ἀποκρίνονται ὅτι τὸ πρόβατον μᾶλλον πενθεῖν ὀφείλει· ὁ ἄνθρωπος τὸ ἔριον τοῦ προβάτου εἰς ἱμάτιον θερμὸν ποιεῖ, αὐτὸ δὲ τὸ πρόβατον γυμνὸν μένει. Ἀκούσαν δὲ ταῦτα τὸ πρόβατον φεύγει.

Ὁ Σλάϊχερ αὐτὸν Avis akvāsas ka ἐκάλεσεν, «Τὸ Πρόβατον καὶ οἱ Ἵπποι». Οὐκ ἐν πινακίῳ εὗρεν τὸν λόγον. Αὐτὸς αὐτὸν ὡς πεῖραν ἐν Πρωτοϊνδοευρωπαϊκῇ ἔγραψεν, τῇ ἀναπλασθείσῃ μητρὶ γλωσσῶν αἳ νῦν ἀπὸ τῆς Ἀγγλικῆς καὶ Ἰρλανδικῆς μέχρι τῆς Ἑλληνικῆς, Περσικῆς, καὶ Ἰνδικῆς διήκουσιν.

Ὁ μῦθος πολλάκις ἔκτοτε ἀνεγράφη. Τοῦτο οὐκ ἐλάττωμά ἐστιν. Ἕκαστος τύπος χάρτης χρονολογημένος ἐστὶν ὧν οἱ περὶ γλῶσσαν ἐνόμιζον ἀνακτᾶσθαι δύνασθαι.

Ὁ ἀστερίσκος πρὸ τοῦ προβάτου

Τύπος νεώτερος τῆς λέξεως «πρόβατον» πολλάκις γράφεται *h₂ówis.

Πᾶν σημεῖον ἐν τούτῳ τῷ βραχεῖ τύπῳ προειδοποίησίν τινα ἢ λόγον φέρει·

• Ὁ ἀστερίσκος σημαίνει ὅτι ἡ λέξις ἀνεπλάσθη, οὐκ αὐτοῦ τεκμηριοῦται.
• Τὸ h₂ ἓν τῶν ἀπολωλότων συμφώνων δηλοῖ, ἃ κατὰ συνθήκην λαρυγγικὰ καλοῦσιν. Ἡ ἀκριβὴς αὐτοῦ φωνὴ ἀβέβαιος ἐστίν.
• Τὸ λοιπὸν σχῆμα πρὸς τύπους συνάπτεται οἷον τὸ Λατινικὸν ovis, τὸ Σανσκριτικὸν ávi-, καὶ τὸ Ἀγγλικὸν ewe.

Οὕτως *h₂ówis οὐ σημαίνει «οὕτως ἀκριβῶς εἶπεν ἀνήρ τις προϊστορικός». Σημαίνει «οὗτος ὁ τύπος κάλλιστα δίκτυον ἀντιστοιχιῶν κατὰ νόμον ἐν ταῖς σωζομέναις γλώσσαις ἐξηγεῖται».

Καὶ οἱ ἵπποι τοῦ μύθου ἄλλον τύπον φέρουσιν· *h₁éḱwos, «ἵππος», ὑπὸ τύποις ἵσταται οἷον τὸ Λατινικὸν equus καὶ τὸ Σανσκριτικὸν aśva-. Ἡ συνάφεια οὐκ ἐκ τοῦ ἀμυδρῶς ἐοικέναι δύο λέξεις γίνεται. Οἱ περὶ γλῶσσαν ὅλα συστήματα μεταβολῶν φωνῶν, καταλήξεων γραμματικῶν, καὶ λεξιλογίου ἐν συγγενέσι γλώσσαις συγκρίνουσιν. Ὁ προτεινόμενος πρόγονος πολλοὺς ἀπογόνους ἅμα ἐξηγεῖν ὀφείλει.

Αὕτη ἐστὶν ἡ συγκριτικὴ μέθοδος. Ὀπίσω βαδίζει, οὐ μέντοι δι᾽ ἐλευθέρας συνάψεως.

Διὰ τί ὁ μῦθος ἀεὶ μεταβάλλεται

Ἡ ἀρχὴ τοῦ Σλάϊχερ ἦν Avis, jasmin varnā na ā ast, dadarka akvams· «Πρόβατον, ὃ ἔριον οὐκ εἶχεν, ἵππους εἶδεν». Ὁ λόγος εὐμαθὴς φαίνεται τῷ Λατινικὴν ἢ Σανσκριτικὴν εἰδότι, διότι ἡ ἀνάπλασις τοῦ Σλάϊχερ ἐπὶ ταύταις ταῖς γλώσσαις μάλιστα ἐστήρικτο.

Ὕστεροι λόγιοι τὰ φωνήεντα, τὰ σύμφωνα, τὰ τέλη, καὶ αὐτοὺς τοὺς φθόγγους οὓς πρὸ τοῦ πλείστας Ἰνδοευρωπαϊκὰς γλώσσας γραφῆναι ἀφανισθῆναι ἐνόμιζον, μετέβαλον. Τὸ νεώτερον πρόβατον h₂ ἔλαβεν. Ὁ ἵππος h₁ καὶ σύμφωνον οὐράνιον γραφόμενον ḱ ἔλαβεν. Ἡ τακτικὴ πρότασις τοῦ δεκάτου ἐνάτου αἰῶνος ξενωτέρα ἐγένετο, καθόσον τὸ παράδειγμα ἀκριβέστερον ἐγίνετο.

Ἡ ἀτοπία αὕτη χρήσιμος ἐστίν. Ἀνάπλασις οὐ διὰ τὸ γνώριμον εἶναι τῷ νῦν ἀναγνώστῃ μισθὸν λαμβάνειν ὀφείλει. Τὴν μαρτυρίαν δεῖ ἐξηγεῖσθαι.

Καὶ τὴν διαφορὰν φανεροῖ ὁ μῦθος, ἀναπλάττειν λέξεις καὶ ἀναπλάττειν κόσμον. Κοινὸν λεξιλόγιον λέγειν δύναται ὅτι οἱ λαλῆσαντες ὀνόματα προβάτων, ἵππων, συγγενείας, καὶ πολλῶν ἄλλων πραγμάτων ἐκληρονόμησαν. Οὐκ ἀποδείκνυσιν ὅτι τὸ μικρὸν δρᾶμα τοῦ Σλάϊχερ ἐγένετο, οὐδ᾽ ὅτι πᾶν σκεῦος καὶ κοινωνικὴ τάξις ἐν τῷ λόγῳ ἑνὶ καιρῷ ἀκριβῶς τῆς Πρωτοϊνδοευρωπαϊκῆς προσῆκεν. Ὁ λόγος ἐπίδειξις γλωσσικὴ ἐστίν, οὐ μαρτυρία αὐτόπτου ἐκ προϊστορίας.

Τὰ σύμφωνα προειρημένα πρὸ τοῦ εὑρεθῆναι

Ἡ ἐναργεστάτη μεταβολὴ ἐκ φθόγγων ἦλθεν οἳ πρῶτον ὡς λογισμὸς ἐπροτάθησαν.

Τῷ 1878 ὁ νέος Φερδινάνδος ντε Σωσσούρ ἔλεγεν ὅτι στοιχεῖα ἀπολωλότα ποτὲ τὰ σχήματα τῶν Ἰνδοευρωπαϊκῶν φωνηέντων ἐμόρφωσαν. Ἐπιγραφὴν τοὺς φθόγγους ἐκείνους ἔχουσαν οὐκ εἶχεν. Ἐκ κενῶν καὶ ἐναλλαγῶν ἐν ταῖς θυγατρικαῖς γλώσσαις αὐτοὺς συνῆγεν. Ἄλλοι λόγιοι ὕστερον τὸν λόγον ἐπὶ τὴν θεωρίαν ἀνέπτυξαν ἣ λαρυγγικὴ θεωρία ἐκλήθη.

Εἶτα ἡ Χεττιτικὴ εἰς τὴν σύγκρισιν εἰσῆλθεν. Ἡ γλῶσσα αὕτη, ἐπὶ πινακίων σφηνοειδῶν ἐξ Ἀνατολίας σωζομένη, σύμφωνον ἐπεδείκνυεν διὰ σημείου, ὃ οἱ λόγιοι ḫ μεταγράφουσιν, ἐν τόποις οἷς τινὰ τῶν προειρημένων φθόγγων ἡ θεωρία προσεδόκα. Τῷ 1927 ὁ Ἱέρεμυ Κουρύλοβιτς τὴν ἀντιστοιχίαν σαφῶς ἐδήλωσεν.

Ἡ Χεττιτικὴ οὐ κατέκρινεν τὴν ἀκριβῆ φωνὴν ἑκάστης λαρυγγικῆς ἀναπλάσεως, καὶ ἔτι οἱ εἰδότες περὶ τοῦ πλήθους καὶ τῶν φωνητικῶν αὐτῶν ἀξιῶν διαλέγονται. Μείζον δέ τι ἐποίησεν ἢ τὴν θεωρίαν εὔτακτον φανῆναι. Καινὴν μαρτυρίαν ἐκτὸς τῶν γλωσσῶν ἐφ᾽ ὧν ὁ πρῶτος λόγος ᾠκοδόμητο ἐκόμισεν.

Σύστημα ἐκ σχημάτων φωνηέντων συναχθὲν ἴχνος συμφώνου ἐπὶ πηλοῦ κατέλιπεν.

Πῶς γλῶσσα ἀναπλασθεῖσα ἀκούεται

Οἱ περὶ γλῶσσαν τοὺς τύπους τῆς Πρωτοϊνδοευρωπαϊκῆς προφέρεσθαι δύνανται, καὶ ὁ Ἀνδρέας Μπυρδ τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Κεντάκκης μύθους ἀναπλασθέντας ἀπέγραψεν ἐν φωνῇ. Τὸ ἀποτέλεσμα οὐχ ἡχογράφημα ἐκ τοῦ παρελθόντος ἀνασπασθέν ἐστιν. Παράδειγμά ἐστιν εἰς φωνὴν ἀχθέν.

Ἵνα τύπον οἷον *h₂ówis ἐκφωνήσῃ τις, ἀξίας ἐκλέξασθαι δεῖ τοῖς σημείοις ὧν αἱ ἀκριβείς φωναὶ ἀβέβαιοι μένουσιν. Ὁ ῥυθμός, αἱ συμπλοκαί, καὶ ἡ τάξις τῶν συλλαβῶν ἐκ μιᾶς τινος ἀναλύσεως ὡσαύτως ἐξαρτῶνται. Ἡ φωνὴ δύναται δηλῶσαι τί ἐκεῖνη ἡ ἀνάλυσις ἕπεται. Οὐ δύναται τὴν ἀνάλυσιν μόνην ἀληθῆ ποιῆσαι.

Ἐν τούτῳ ἡ ἡδονὴ τῆς πείρας ἐστίν. Ὁ μῦθος ἐᾷ ἡμᾶς ἀκούειν τὴν ἐπιστήμην μεταβαίνουσαν. Τὸ avis τοῦ Σλάϊχερ καὶ τὸ νεώτερον *h₂ówis οὐκ εἰσὶν ἐπῳδαὶ ἀντίπαλοι. Στάδια λόγου εἰσίν, χωριζόμενα ὑπὸ πινακίων Χεττιτικῶν, νόμων φωνῆς βελτιόνων, καὶ κριτικῆς πλείους ἢ ἑκατὸν ἔτη γενομένης.

Γραμματεὺς ἀρχαῖος παράγραφον Πρωτοϊνδοευρωπαϊκὴν ἡμῖν οὐ κατέλιπεν. Τὸ σωζόμενον εἰς τοὺς ἀπογόνους αὐτῆς μεμέρισται. Τὸ Λατινικὸν ovis, τὸ Σανσκριτικὸν ávi-, τὸ Ἀγγλικὸν ewe, καὶ πολλοὶ ἄλλοι τύποι μέρος ἕκαστος τῆς ὁδοῦ φυλάσσει. Γραμματικὴ καὶ ἀντιστοιχίαι φωνῶν τὰ μέρη ταῦτα εἰς σαφήνειαν ἄγουσιν, ὁ δὲ ἀστερίσκος τὴν ἀβεβαιότητα φανερὰν τηρεῖ.

Τὸ PRAVIEL κατὰ τὴν αὐτὴν ἐπιμέλειαν ᾠκοδόμηται· μὴ τύπον ἀρχαῖον ὡς κόσμον κεκοσμημένον δέχεσθαι, ἀλλ᾽ ἐρωτᾶν τί ἕκαστος φθόγγος, τέλος, καὶ σημεῖον λόγιον γινώσκειν ἐᾷ.

Πηγαί

• Κεῖθος Ἰωάννης, Ἡ Ἱστορία τῆς Πρώιμης Ἀγγλικῆς, ὁ μῦθος τοῦ Σλάϊχερ τοῦ 1868 καὶ μετάφρασις (Ρούτλετζ)
• Πανεπιστήμιον τῆς Κεντάκκης, «Μῦθοι τῆς Ἀναπλάσεως: Ἀνδρέας Μπυρδ»
• Κέντρον Γλωσσικῆς Ἐρεύνης, Πανεπιστήμιον τοῦ Τέξας ἐν Αὐστίνῃ, «Ἡ Λαρυγγικὴ Θεωρία»
• Κέντρον Γλωσσικῆς Ἐρεύνης, Πανεπιστήμιον τοῦ Τέξας ἐν Αὐστίνῃ, Ἰνδοευρωπαϊκοὶ ἀπόγονοι τοῦ «προβάτου»
• Ἡ. Κραιγὸς Μελχερτ, «Ἄσκησις Ἀναπλάσεως» (Γλωσσολογία UCLA)