Τὸ Πλεῖστον τῆς Πρώτης Λογιστικῆς Μηχανῆς τοῦ Κόσμου Ἀπόλωλεν

Ἐν τῷ ἔτει 2025 οἱ κολυμβηταὶ ἐπέστρεψαν εἰς τὸ ναυάγιον πλησίον τῶν Ἀντικυθήρων καὶ ἀνήνεγκαν μέρος αὐτοῦ τοῦ ἀρχαίου πλοίου. Τρεῖς σανίδες ἔξωθεν ἔτι συνήπτοντο πλευρᾷ ἔσωθεν. Πλησίον ἔκειντο θραύσματα μαρμάρου καὶ ἀμφορεῖς φορτίων. Ἐπὶ δὲ τῆς γῆς ἄλλοι, χρώμενοι λογισμῷ Βαϋεσιανῷ, ἤριζον περὶ τοῦ πόσαι ὀπαὶ πάλαι ἐκύκλουν κρίκον χαλκοῦν συντετριμμένον.

Ἀμφοτέραις ταῖς ζητήσεσιν ἦν τὸ αὐτὸ πρόβλημα· τὰ πλείονα τῶν τεκμηρίων ἀπώλετο.

Αὕτη ἐστὶν ἡ ἀληθινὴ εἴσοδος εἰς τὸν μηχανισμὸν τῶν Ἀντικυθήρων. Τὸ καλεῖν αὐτὸν πρώτην λογιστικὴν μηχανὴν τοῦ κόσμου δύσκολόν ἐστιν ἀποφυγεῖν, καὶ οὐκ ἔστιν ὅλως ψεῦδος. Ἔστιν γὰρ τὸ ἀρχαιότατον τῶν σῳζομένων ποικίλων ὀργάνων ἀστρονομικῶν τῶν διὰ τροχῶν ὀδοντωτῶν λογιζομένων. Στρεφομένης τῆς λαβῆς, πολλοὶ τροχοὶ χαλκοῖ ἐμιμοῦντο τοὺς κύκλους τοῦ οὐρανοῦ. Ἀλλὰ μόνον τὸ τρίτον ἐγγὺς τοῦ ὀργάνου σῴζεται, ἐν 82 θραύσμασιν ὑπὸ ἰοῦ βεβρωμένοις. Ἡ μηχανὴ ἣν σήμερον θαυμάζομεν μέρος μέν ἐστιν ἀρχαῖον σκεῦος, μέρος δὲ εἰκὼν ἀκτίνων Χ, μέρος δὲ λόγος εὔτακτος.

Ἃ ἠδύνατο ποιεῖν ἡ μηχανή

Κάλλιόν ἐστιν ἄρξασθαι ἀπὸ τοῦ ὀπίσω μέρους, ὅτι τοῦτο οἱ σοφοὶ κάλλιστα γινώσκουσιν. Πίναξ σπειροειδὴς ἠκολούθει τῷ Μετωνικῷ κύκλῳ ἐννεακαίδεκα ἐτῶν, ὃς ἐντίθησιν 235 μῆνας σεληνιακοὺς εἰς ἡμερολόγιον ἀνακυκλούμενον. Ἄλλος ἠκολούθει τῷ κύκλῳ τοῦ Σάρου 223 μηνῶν, δι᾽ οὗ προέλεγον τὰς ἐκλείψεις. Αἱ δὲ χῶραι αὐτοῦ οὐκ ἔλεγον μόνον ὅτι ἔκλειψις δύναται γενέσθαι· τινὲς καὶ ἐσημείουν πότερον ἡλίου ἢ σελήνης ἔσται, μετὰ τῆς ὥρας καὶ ἑτέρων. Μικρότερος δὲ πίναξ ἠρίθμει τὸν τετραετῆ κύκλον τῶν ἀγώνων.

Οὐκ ἦν τοῦτο ὡρολόγιον εἰς κόσμον, ἀλλὰ ὁμοίωμα τῆς ἐπιστήμης τῶν ἄστρων χειρὶ κινούμενον.

Τὸ δὲ ἔμπροσθεν λαμπρότερόν ἐστιν καὶ ἀβεβαιότερον. Αἱ ἐπιγραφαὶ περιγράφουσιν τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς πέντε πλανήτας τοὺς γνωστοὺς τοῖς ἀρχαίοις φερομένους ἐπὶ τοῦ προσώπου. Ἀποκατάστασις τοῦ ἔτους 2021 ἔδειξεν πῶς πυκνὴ σύνθεσις τροχῶν ἐδύνατο κινεῖν ταύτην τὴν δεῖξιν, μετὰ «σφαιρίου χρυσοῦ» τοῦ ἡλίου. Καλὸν ὁμοίωμά ἐστιν· οὐκ ἔστιν δὲ ἡ ἔμπροσθεν τάξις τῶν τροχῶν εὑρεθεῖσα. Οἱ πλείονες γὰρ ἐκείνων τῶν τροχῶν ἀπώλοντο, καὶ ἄλλαι ἀποκαταστάσεις ἔτι δυναταί εἰσιν.

Ἡ διάκρισις αὕτη οὐκ ἔστιν λύπη· αὐτή ἐστιν ἡ ἱστορία.

Ἡ ἔρις περὶ κύκλου ὀπῶν

Καὶ μία στοιχὰς ὀπῶν δύναται ἀνοῖξαι πάλιν τὴν ζήτησιν περὶ τῆς μηχανῆς.

Ἐν τῷ ἔτει 2024 οἱ φυσικοὶ Graham Woan καὶ Joseph Bayley ἐξήτασαν τὰ μέτρα κρίκου ἡμερολογίου τεθραυσμένου. Τὸ ὁμοίωμα αὐτῶν προέκρινεν κρίκον ὁλόκληρον ὡς 354 ἢ 355 ὀπῶν, καὶ τὰς 365 κατὰ τὰς ὑποθέσεις αὐτοῦ ἀπιθάνους ἔκρινεν. Φαίνεται τοῦτο νίκη σεληνιακοῦ ἡμερολογίου κατὰ τοῦ Αἰγυπτίου τοῦ τῶν 365 ἡμερῶν.

Μὴ ταχέως. Ὁ κρίκος ἀτελής ἐστιν καὶ διεστραμμένος. Ἡ ἐξέτασις ὑποτίθεται ὅτι αἱ ὀπαὶ ἴσοις διαστήμασιν ἐν κύκλῳ ἔκειντο. Τὰ δὲ σῳζόμενα σημεῖα φέρει καὶ ὀνόματα μηνῶν Αἰγυπτίων, καὶ τὸ ἀριθμεῖν τὰς διαιρέσεις οὐκ ἔστιν τὸ αὐτὸ τῷ δεικνύναι πῶς ὁ πίναξ ἐνήργει. Τὸ ἀποτέλεσμα τεκμήριόν ἐστιν ἀξιόλογον, οὐκ ἐπιγραφὴ λελυμένη.

Ἡ αὐτὴ εὐλάβεια πρέπει καὶ τοῖς θρασέσι λόγοις τοῖς λέγουσιν ὅτι ὁ μηχανισμὸς ἐκωλύθη ἄν. Μίμησις γὰρ ἐν προεκδόσει τοῦ ἔτους 2025 εὗρεν ὅτι ἁμαρτήματα κατασκευῆς ἱκανῶς μεγάλα δύνανται ποιῆσαι τοὺς ἀποκατεσταμένους τροχοὺς κρατεῖσθαι ἢ ἀπολύεσθαι. Οἱ δὲ συγγραφεῖς καὶ ἐνουθέτησαν ὅτι τὰ ὑποτεθέντα ἐν τῇ μιμήσει ἁμαρτήματα ἴσως ἁπλῶς μείζονά εἰσιν τῶν τῆς ἀρχαίας μηχανῆς τῆς ἐνεργούσης. Ὁμοίωμα λογιστικὸν δύναται δοκιμάσαι τὸ δυνατόν· τροχὸν δὲ τὸν μηκέτι ὄντα οὐ δύναται ἐξετάσαι.

Τὸ πλοῖον ἔτι μεταβάλλει τὴν ἱστορίαν

Ὁ μηχανισμὸς εὑρέθη ἐν τῷ ἔτει 1901 ὑπὸ κολυμβητῶν σπόγγους ἀναλεγόντων, ἐρευνώντων ναυάγιον τῶν Ῥωμαϊκῶν χρόνων. Οὐκ ἐπορεύετο μόνος· τὸ γὰρ πλοῖον ἔφερεν ἀνδριάντας καὶ σκεύη ὑάλινα καὶ κεραμικὰ καὶ ἄλλα φορτία πολυτελῆ. Αἱ δὲ νεώταται ἐργασίαι πάλιν οἰκοδομοῦσιν αὐτὸ τὸ πλοῖον περὶ τὸν ἔνδοξον ἐπιβάτην αὐτοῦ.

Ἐν τῷ ἐσχάτῳ ἀναγγελθέντι καιρῷ τοῦ Return to Antikythera (2021-2025), οἱ ἀρχαιολόγοι ἀνήνεγκαν μέρος σκάφους συνημμένον ὡς 40 ἐπὶ 70 ἑκατοστῶν. Δεῖγμα ξύλου ἐχρονολογήθη περὶ τὸ 235 π.Χ., καίπερ ἡ χρονολογία ἡ ἐκ τῶν δακτυλίων τῶν δένδρων μόνη οὐ δηλοῖ πότε τὸ πλοῖον ᾠκοδομήθη ἢ ἐπεσκευάσθη ἢ κατεποντίσθη. Εὗρεν δὲ ἡ ὁμὰς καὶ πλείονα θραύσματα ἀνδριάντων μαρμαρίνων, καὶ πλησίον ἀνέγραψεν δευτέραν συναγωγὴν λειψάνων τοῦ ναυαγίου, ἧς ἡ σχέσις πρὸς τὸν κύριον τόπον οὔπω ἐφανερώθη.

Οὐδὲν τούτων λέγει ἡμῖν τίς ἐποίησεν τὸν μηχανισμόν. Τὰ ὀνόματα τοῦ ἡμερολογίου δεικνύουσιν εἰς Κορινθίαν παράδοσιν. Ἐπιγραφή τις περὶ ἀγώνων στηρίζει τὴν σχέσιν πρὸς Ῥόδον. Αἱ ἀρχαῖαι διηγήσεις περὶ τῶν ὀργάνων τοῦ Ἀρχιμήδους ποιοῦσιν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπαγωγόν, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν ὑπογραφή, καὶ ὁ μηχανισμὸς ἴσως πολλαῖς γενεαῖς ὕστερος αὐτοῦ ἐστιν. «Ὑπὸ Ἀρχιμήδους ἐποιήθη» ῥῆμά ἐστιν θεατρικόν. «Ἐγεννήθη ἐξ ἀπολωλυίας Ἑλληνιστικῆς παραδόσεως μαθηματικῆς μηχανικῆς» τοῦτό ἐστιν ὃ δύναται βαστάζειν τὰ τεκμήρια.

Μηχανὴ πεποιημένη ἐκ λέξεων

Οἱ τροχοὶ ἕλκουσιν τὴν προσοχήν, ἀλλὰ αἱ ἐπιγραφαὶ ἐποίησαν δυνατὴν τὴν ἀποκατάστασιν. Χιλιάδες μικρῶν γραμμάτων Ἑλληνικῶν ἀρχαίων σῴζονται ἐπί τε καὶ ἐν τοῖς θραύσμασιν. Ἡ τομογραφία ἡ διὰ ἀκτίνων Χ ἤγαγεν πάλιν εἰς ὄψιν στίχους κεκρυμμένους. Τὰ ῥήματα ταῦτα περιγράφει δείξεις, κύκλους, χρώματα καὶ ἐντολὰς χρήσεως. Οὐκ εἰσὶν σημεῖα ἐπικεκολλημένα τῇ μηχανῇ· μέρος εἰσὶν αὐτῆς τῆς μηχανῆς.

Διὰ τοῦτο τὸ ἀναγινώσκειν γλῶσσαν ἀρχαίαν παρὰ προσδοκίαν ἐγγὺς φαίνεται τῆς μηχανικῆς. Μία γὰρ λέξις ἐν χαλκῷ βεβρωμένῳ δύναται ὁρίσαι τροχὸν ἀφανισθέντα πρὸ δισχιλίων ἐτῶν. Τὸ PRAVIEL ἔστιν ἵνα ἀνοίγῃ τοιαύτας θύρας, ὅπου ἡ γραμματικὴ γίνεται ὄργανον εἰς τὸ ἀνοικοδομῆσαι κτῆμα ἀπολωλός.

Ὁ μηχανισμὸς τῶν Ἀντικυθήρων πολλάκις δείκνυται ὡς μαρτύριον ὅτι οἱ ἀρχαῖοι προκεκοφότες ἦσαν πλέον ἢ ἐνομίζομεν. Τὸ δὲ κρεῖσσον δίδαγμα ἡσυχαιότερόν ἐστιν. Ἔχομεν 82 θραύσματα, ὀλίγας ἐπιγραφὰς σκληράς, ναυάγιον ἔτι θαυμάσια παρέχον, καὶ ἐρευνητὰς ἑτοίμους εἰπεῖν ποῖα μέρη οἴδασιν καὶ ποῖα καλῶς εἴκασαν. Τὸ θαυμαστὸν οὐχ ὅτι τὸ αἴνιγμα ἐλύθη, ἀλλ᾽ ὅτι τοσοῦτον μέρος μηχανῆς ἀπολωλυίας ἔτι δύναται κινεῖσθαι.

Πηγαί

• Tony Freeth et al., "A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism" (Scientific Reports, 2021)
• Tony Freeth et al., "Calendars with Olympiad display and eclipse prediction on the Antikythera Mechanism" (Nature, 2008)
• Graham Woan and Joseph Bayley, "An improved calendar ring hole-count for the Antikythera mechanism" (2024)
• Paul Iversen, "Lunisolar Calendars, the Antikythera Mechanism, the Halieia of Rhodes" (2019)
• Vasileios Szigety and Daniel Arenas, "The Impact of Triangular-Toothed Gears on the Functionality of the Antikythera Mechanism" (2025)
• Swiss School of Archaeology in Greece, Annual Report 2025