Ἡ Γραμμικὴ Βʹ Ἐλύθη διὰ Καταλόγων, Ἐπαναλήψεως καὶ Ὀνομάτων Τόπων

Τρία σημεῖα ἐπὶ πινακίου πηλίνου ἐβοήθησαν ἵνα πρότασίς τις τολμηρὰ γένηται λύσις γραφῆς·

𐀴𐀪𐀡, ti-ri-po, «τρίπους».

Τὸ πινακίον, καλούμενον PY Ta 641, κατάλογος ἦν ἐκ τοῦ ἀνακτόρου τῆς Πύλου. Σκεύη τρίποδα κατέλεγεν. Κατὰ τὰς φωνὰς ἃς ὁ Μιχαὴλ Βέντρις προέθηκεν τῇ Γραμμικῇ Βʹ, μία ἐγγραφὴ ἀνεγινώσκετο ti-ri-po. Τὸ σύστημα τῆς γραφῆς μόνας συλλαβὰς ἀνοικτὰς, ὡς τὸ πολὺ σύμφωνον μετὰ φωνήεντος, ἐδύνατο δηλοῦν· διὸ ἡ Ἑλληνικὴ λέξις ἡ ὑπὸ τοῖς σημείοις ἦν μᾶλλον tripos, πρόγονος τοῦ νῦν λεγομένου «tripod». Ἡ γραφὴ οὐκ ἦν ἀκριβὴς καθάπερ ἡ ἀλφαβητικὴ δύναται εἶναι. Ἀλλὰ τοσοῦτον ἀκριβὴς ἦν ὥστε πρὸς τὸ σκεῦος τοῦ καταλόγου δοκιμάζεσθαι.

Τοῦτο ἐβάρυνεν, ὅτι ὁ Βέντρις πρὸ τοῦ καινὸν τοῦτο πινακίον, ἐξορυχθέν, γενέσθαι μέρος τῆς δοκιμασίας τὰς φωνὰς αὐτοῦ διῆλθεν. Τύχη μία ὄνομα καλὸν δύναιτ᾽ ἂν ἐκφέρειν. Λύσις δὲ γραφῆς ὕλην ἀναγινώσκειν ὀφείλει ἣν ὁ λύων οὐκ ἤλπισεν ὁρᾶν.

Ἡ Γραμμικὴ Βʹ τὴν δοκιμασίαν ταύτην διῆλθεν. Οὐ γὰρ μόνος ὁ Βέντρις ἐπόνει, καίπερ ὁ εἰωθὼς λόγος αὐτὸν ὡς μόνον λυτὴν κρυπτοῦ γράμματος δεικνύῃ.

Βιβλιοθήκη σωθεῖσα ὅτι κατεκάη

Ὁ Ἀρθοῦρος Ἔβανς τὰ πρῶτα πινακία τῆς Γραμμικῆς Βʹ ἐν Κνωσῷ τῆς Κρήτης εὗρεν τῷ 1900. Ὕστεραι ἀνασκαφαὶ ἐν Πύλῳ καὶ ἄλλοις Μυκηναϊκοῖς ἀνακτορικοῖς τόποις μεγάλας θήκας ἀνεκάλυψαν. Οὐχ ὡς βιβλιοθήκη μονίμη τὰ πινακία ἐγράφη. Οἱ τῶν ἀνακτόρων διοικηταὶ λογαριασμοὺς βραχεῖς εἰς ὑγρὸν πηλὸν ἐπίεζον, εἶτα μόνον ἄχρις οὗ χρῄζοιεν τῶν γραμμάτων ἐφύλασσον αὐτά.

Πῦρ ἔσωσεν ἃ ἡ συνήθεια ἂν ἐξήλειψεν. Ὅτε τὰ ἀνάκτορα ἐκαίετο, ἡ θερμότης ἀκουσίως πολλὰ πινακία ὥπτησεν ἱκανῶς ὥστε διαμεῖναι.

Τὸ σωθὲν διοίκησις σχεδὸν πᾶσα ἦν· πρόβατα, ὑφάσματα, ἅρματα, προσφοραί, ἐργάται, σκεύη, σῖτος, ἔλαιον. Ἡ γραφὴ περὶ 87 σημεῖα συλλαβικὰ εἶχεν, μετὰ σημείων διὰ πράγματα καὶ σκεύη. Σημεῖον ἓν ἐδύνατο pa, te, ἢ ko δηλοῦν, οὐχὶ ἓν γράμμα ἀλφαβητικόν. Συμπλοκαὶ συμφώνων καὶ σύμφωνα τελικὰ πολλάκις ἔδει παραλείπεσθαι ἢ μετασχηματίζεσθαι, ἵνα τῷ συστήματι χωρῇ.

Τοῦτο κύκλιον πρόβλημα ἐποίει. Τὴν γλῶσσαν ἐχρῆν εἰδέναι, ἵνα τὰς λέξεις γινώσκῃς· ἀλλὰ λέξεων ἀναγινωσκομένων ἐδέου ἵνα τὴν γλῶσσαν ἐπιγνῷς. Οὐκ ἦν λίθος Ῥοσέττης μετὰ τοῦ αὐτοῦ ψηφίσματος ἐν γλώσσῃ γνωστῇ.

Ἡ ὁδὸς διήνοιγε τὸ μανθάνειν ἐκ τῆς ἐπαναλήψεως πρὶν φωνὰς ἀποδιδόναι.

Ἡ Ἄλις Κόβερ ἀπὸ τοῦ τύπου, οὐκ ἀπὸ τοῦ νοήματος, ἤρξατο

Ἡ Ἄλις Κόβερ ἐδίδασκεν ἐν τῷ Κολλεγίῳ τοῦ Βρουκλύν, καὶ ἔτη πολλὰ κατέγραφεν πῶς αἱ ὁμάδες τῶν σημείων ἐφέροντο. Τὸ ἀρχεῖον, ὃ τὸ Πανεπιστήμιον τοῦ Τέξας σῴζει, περὶ 186,000 δελτία χειρότμητα ἔχει, πολλὰ ἐν κιβωτίοις πάλαι πρὸς καπνὸν κεχρημένοις τεθειμένα. Ἕκαστον δελτίον παράδειγμα, περίστασιν, ἢ σχέσιν δυνατὴν ἐφύλασσεν. Ἡ δόξα ὕστερον ἦλθεν. Αὐτὸ δὲ τὸ ἔργον ἦν ἀριθμεῖν, διακρίνειν, διορθοῦν, καὶ μὴ ταχέως κρίνειν.

Ἡ Κόβερ ἀπὸ τοῦ τύπου πρὸ τοῦ νοήματος ἤρξατο. Ἑώρα σειρὰς λέξεων τὴν ἀρχὴν κοινὴν ἐχουσῶν, τὸ δὲ τέλος μεταβαλλουσῶν. Τὰ τέλη ἐφέροντο ὡς πτώσεις γραμματικαί, οὐχ ὡς τύχη ἄτακτος. Ὁποία ποτὲ γλῶσσα ὑπὸ τῇ γραφῇ ἐκέκρυπτο, τὰ ὀνόματα αὐτῆς δοκεῖ ἄλλους τύπους λαμβάνειν.

Εἶτα τὰ σημεῖα εἰς πίνακα διέταξεν. Σημεῖα ἃ ἀντὶ ἀλλήλων ἐν τῷ αὐτῷ μέρει λέξεως ἐτίθετο ἐδόκει μίαν φωνὴν κοινωνεῖν, ἑτέρᾳ δὲ διαφέρειν. Αἱ γραμμαὶ καὶ αἱ στήλαι τὸν λόγον συλλαβαρίου ἤρξαντο φανεροῦν, οὐ μέντοι λέγουσαι ὅτι σημεῖόν τι ti ἢ po ἐστίν.

Ἡ Κόβερ τῷ 1950 ἀπέθανεν ἔτη τρία καὶ τεσσαράκοντα γεγονυῖα, δύο ἔτη πρὸ τῆς κρισίμου ἀγγελίας. Δίκαιόν ἐστιν τὴν λύσιν ἔργον Βέντριδος καλεῖν. Οὐ δίκαιον δὲ μόνον ἐκείνου.

Καὶ ὁ Ἔμμετ Βέννετ τὴν λύσιν δυνατὴν ἐποίησεν. Περὶ τὸ ὑλικὸν τῆς Πύλου ἐργαζόμενος, τὸν κατάλογον τῶν σημείων κατέστησε καὶ τὰ ἀληθῆ σημεῖα ἀπὸ τῶν γραφικῶν παραλλαγῶν διέκρινεν. Ἡ Κόβερ καὶ ὁ Βέννετ μεταγραφὰς ἀλλήλοις ἀπέστελλον καὶ τὰ δεδομένα διώρθουν. Πίναξ τοσοῦτον πιστὸς ἐστίν, ὅσον πιστὰ τὰ σημεῖα τὰ ἐν αὐτῷ ἀριθμηθέντα.

Ἡ δοκιμασία τῶν ὀνομάτων τόπων

Ὁ Βέντρις ἀρχιτέκτων ἦν, καὶ πόθον μακρὸν πρὸς τὴν γραφὴν εἶχεν. Σημειώματα ἐργασίας διεκύκλου, ἵνα ἄλλοι εἰδικοὶ τὰς ἐννοίας αὐτοῦ ἐλέγχωσιν. Ἔτη πολλά ὑπενόει τὴν Γραμμικὴν Βʹ Ἐτρουσκικὴν γλῶσσαν γράφειν. Ἡ μαρτυρία τέλος ἄλλοσε αὐτὸν ἤγαγεν.

Τινὲς ὁμάδες σημείων ἐν τοῖς Κρητικοῖς πινακίοις ἐφαίνοντο, ἐν δὲ τῷ ἀρχείῳ τῆς ἠπείρου οὔ. Ὁ Βέντρις ἠρώτα εἰ Κρητικὰ ὀνόματα τόπων εἴησαν. Μίαν ἀκολουθίαν ἐδοκίμασε a-mi-ni-so, Ἀμνισός, ὁ λιμὴν τῆς Κνωσοῦ, καὶ ἄλλην ko-no-so, Κνωσός. Αὗται αἱ ἀναγνώσεις ἀκολουθίαν φωνῶν συνεκτικὴν ἐχορήγησαν, οὐ μίαν ὑπόθεσιν μονήρη.

Εἶτα αἱ φωναὶ καὶ ἄλλοθι Ἑλληνικὴν ἐποίουν.

Τῇ πρώτῃ Ἰουλίου τοῦ 1952 ὁ Βέντρις ἐν τῷ ῥαδιοφώνῳ τοῦ ΒΒC ἀπήγγειλεν ὅτι τὰ πινακία «Ἑλληνικὴν χαλεπὴν καὶ ἀρχαϊκὴν περιέχει, ἀλλ᾽ ὅμως Ἑλληνικήν». Ὁ περὶ τὰ Ἑλληνικὰ λόγιος Ἰωάννης Χάντουικ τὴν ἀγγελίαν ἤκουσεν καὶ ταχέως συνεγένετο τῷ ἔργῳ. Τὰ πινακία τῆς Πύλου τοῦ Καρλοῦ Βλέγκεν, μετὰ τοῦ καταλόγου τῶν τρίποδων, ὕλην καινὴν ἔφερον ἐφ᾽ ᾗ ἡ πρότασις εἴτε κρατήσειεν εἴτε πίπτοι. Τὸ σύστημα τῶν σημείων τοῦ Βέννετ, οἱ τύποι τῆς Κόβερ, αἱ φωναὶ τοῦ Βέντριδος, ἡ Ἑλληνικὴ τοῦ Χάντουικ, ἡ ἀνασκαφὴ τοῦ Βλέγκεν, καὶ αὐτὰ τὰ πινακία μίαν ἅλυσιν μαρτυρίας ἐποίησαν.

Τοιοῦτόν ἐστιν ἀληθὴς λύσις γραφῆς. Οὐ λόγος τις πειστικὸς ἀκούων ἐστίν. Μέθοδός ἐστιν ἥτις ἀεὶ καινοὺς λόγους ἀναγινώσκει.

Ἃ τὰ πινακία ἐᾷ ἡμᾶς ἀκούειν

Ἡ Γραμμικὴ Βʹ τὴν γεγραμμένην Ἑλληνικὴν εἰς τὸν Μυκηναϊκὸν κόσμον τῶν ἀνακτόρων ἀνήγαγεν, πολλοῖς αἰῶσι πρὸ τῶν ἀλφαβητικῶν ἐπιγραφῶν ἃ πρῶτα οἱ πλεῖστοι μανθάνουσιν. Τὰ γράμματα αὐτῆς πρώιμον λεξιλόγιον Ἑλληνικὸν ἐν βίῳ ἀνακτορικῷ κείμενον φυλάσσει. Γραφὴ τριῶν σημείων κατάλογον πηλίνων εἰς τὸ Ἑλληνικὸν tripos καὶ εἰς τὸ νῦν «tripod» συνάπτει. Ὄνομα τόπου ὁμάδα σημείων εἰς λιμένα ἔτι ἐν χάρτῃ ὄντα συνάπτει.

Οἱ ὅροι οὐδὲν ἧττον σπουδαῖοι εἰσίν. Ταῦτα τὰ πινακία οὐ βιβλιοθήκη ἀπολωλυῖα Μυκηναϊκῶν ποιημάτων ἢ φιλοσοφίας ἐστίν. Ἡ γλῶσσα αὐτῶν συνεσταλμένη, ἰδία, καὶ πολλάκις χαλεπὴ ἐστίν, κἂν τὰ σημεῖα ἀναγινώσκηται. Ἡ Γραμμικὴ Αʹ συγγενῆ σημεῖα χρῆται, ἀλλ᾽ ἡ ὑπὸ αὐτῇ γλῶσσα ἔτι οὐ λέλυται. Τὸ λαβεῖν φωνὰς ἐκ τῆς Γραμμικῆς Βʹ οὐ ποιεῖ γλῶσσαν ἄγνωστον συνιέναι.

Ἡ μεγάλη ἐπιμέλεια τῆς Κόβερ ἦν διαχωρίζειν ὅσα τὰ σημεῖα ἀπέδειξεν ἀπὸ ὧν ὁ λύων ἤλπιζεν αὐτὰ σημαίνειν. Αὕτη ἡ ἐπιμέλεια τὸ ἅλμα τοῦ Βέντριδος δοκιμαστὸν ἐποίησεν. Καὶ διὰ τοῦτο μᾶλλον θαυμαστὸν γίνεται· 𐀴𐀪𐀡 οὐ κόσμος ἐστὶν ἐκ παρελθόντος ἀδήλου. Γραφή ἐστιν ἔχουσα ἱστορίαν, γραμματικήν, καὶ σκεῦος παρ᾽ αὐτὴν μένον.

Τὸ PRAVIEL διὰ τοιαύτας συναντήσεις ἐστίν, ἐν αἷς τὸ μανθάνειν πῶς γραφὴ καὶ γλῶσσα ἀλλήλαις συνέχονται τὰ σημεῖα πάλιν μαρτυρίας ἀνθρώπων ποτὲ γραψάντων ποιεῖ.

Πηγαί

• Θωμᾶς Γ. Παλαίμα, «Πηγαὶ τῆς Γραμμικῆς Βʹ» (Πανεπιστήμιον τοῦ Τέξας ἐν Αὐστίνῃ)
• Πρόγραμμα Αἰγαιακῶν Γραφῶν καὶ Προϊστορίας, ἀρχεῖα Κόβερ, Βέννετ καὶ Βέντριδος
• Πανεπιστήμιον Κανταβριγίας, «Λύοντες τὸν κώδικα: ἡ λύσις τῆς Γραμμικῆς Βʹ μετὰ 60 ἔτη»
• Σχολὴ Κλασικῶν Κανταβριγίας, «Ἡ λύσις τῆς Γραμμικῆς Βʹ»
• Μιχαὴλ Βέντρις καὶ Ἰωάννης Χάντουικ, «Μαρτυρία περὶ Ἑλληνικῆς Διαλέκτου ἐν τοῖς Μυκηναϊκοῖς Ἀρχείοις» (Journal of Hellenic Studies, 1953)