Ἡ Αἰγυπτία Κώμη ἣ τὰ Γράμματα τῶν Νοσούντων Ἐφύλαξεν

Εἷς ἐργάτης ὀφθαλμῶν ἐνόσει. Ἄλλος ἠσθένει. Τις τὸ ἔργον ἀπέλιπεν ὅτι σκορπίος αὐτὸν ἔνυξεν.

Αὗται αἱ προφάσεις ἐπὶ πλακὸς λίθου νῦν ἐν τῷ Βρεττανικῷ Μουσείῳ σῴζονται. Τὸ ὄστρακον, ὑπὸ τὸν κατάλογον EA5634 γεγραμμένον, κατάλογος παρουσίας ἐστὶν ἐκ τῆς κοινότητος ἣν Δεῖρ ἐλ-Μεδινὰ καλοῦμεν. 280 ἡμέρας ἐργασίας περιέχει, καὶ τεσσαράκοντα ὀνόματα κατὰ πλευρὰν γέγραπται. Αἱ ἡμέραι μέλανι ἐγράφησαν. Αἰτίαι τῆς ἀπουσίας ὑπὲρ πολλῶν ἡμερῶν ἐρυθρῷ προσετέθησαν.

Τὸ πράγμα οὐ κατάλογος παιδιᾶς ἀρχαίων προφάσεων ἐστίν. Ἡ νόσος πλείους ἢ ἑκατὸν φοράς φαίνεται, διὰ τοῦτο ἡ συχνοτάτη γεγραμμένη αἰτία ἀπουσίας ἐγένετο. Τὸ θαυμαστὸν ἡ διοικητικὴ ἐπιμέλεια ἐστίν. Ὁ γραμματεὺς οὐκ ἐσημείωσεν μόνον ὅτι ἐργάτης ἀπῆν. Πολλάκις καὶ διὰ τί ἔγραψεν.

Ἡ συνήθεια αὕτη τοῦ γράφειν αἰτία ἐστὶν δι᾽ ἣν κώμη τις Αἰγυπτία μικρὰ βίων ἰδίων μᾶλλον πεπληρωμένη δοκεῖ πόλεων ἑκατὸν τοσαύτας τὸ μέγεθος οὐσῶν.

Οἱ κατασκευάσαντες τοὺς βασιλικοὺς τάφους

Τὸ Δεῖρ ἐλ-Μεδινὰ ἐν φάραγγι ξηρῷ κεῖται παρὰ τὴν δυτικὴν ὄχθην τοῦ Νείλου, ἐγγὺς τῆς Κοιλάδος τῶν Βασιλέων καὶ τῆς Κοιλάδος τῶν Βασιλισσῶν. Ἡ κατοικία ἐκτίσθη διὰ τοὺς τεχνίτας οἳ τάφους βασιλικοὺς ὤρυσσον καὶ ἐκόσμουν κατὰ τὴν Νέαν Βασιλείαν. Τὸ ἀρχαῖον ὄνομα αὐτῆς ἦν Set-Ma'at, «Ὁ Τόπος τῆς Ἀληθείας».

Ἐν τοῖς ἐργάταις ἦσαν λιθοτόμοι, κονιαταί, σχεδιασταί, ζωγράφοι, ἐπιστάται, καὶ γραμματεῖς. Οὗτοι καὶ αἱ οἰκίαι αὐτῶν ἐν κώμῃ περιτετειχισμένῃ οἰκίας στενὰς ἐχούσῃ ᾤκουν. Ἡ βασιλικὴ διοίκησις τοῖς ἐργάταις μάλιστα διὰ τροφῶν, καὶ μάλιστα σίτου, ἀπέδιδε, καὶ τὴν ἐργασίαν αὐτῶν διὰ συνεργείων διέταττεν.

Οὐκ ἦν αὕτη συνήθης κώμη γεωργῶν Αἰγυπτίων. Οἱ οἰκοῦντες μάλιστα γράμματα ᾔδεσαν, ἀκριβῶς ἐπεσκοποῦντο, καὶ πρὸς ἔργον βασιλικὸν ἐκλεκτὸν ἦσαν δεδεμένοι. Ἡ διαφορὰ αὕτη θαυμαστὸν ἀρχεῖον ἐποίησεν. Ἐπιστολαί, δίκαι, λογαριασμοὶ σιτηρεσίων, γυμνάσματα μαθητῶν, γραφαί, εὐχαί, καὶ γράμματα ἴδια ἐπὶ παπύρου καὶ ὀστράκοις σῴζονται, τοῖς τμήμασι λίθου καὶ κεράμων συντετριμμένων ἃ ὡς εὐχερεῖς ἐπιφάνειαι γραφῆς ἐχρῶντο.

Γῆ ξηρὰ τὸ ὑλικὸν ἐτήρησεν. Ἡ γραφικὴ συνήθεια αὐτὸ πρῶτον ἐποίησεν.

Γραφὴ χειρογραφικὴ διὰ τὰ κοινὰ γράμματα

Ὁ κατάλογος παρουσίας ἐν ἱερατικῇ ἐγράφη, τύπῳ χειρογραφικῷ τῆς Αἰγυπτίας γραφῆς διὰ μέλαν καὶ ταχύτητα γεγονότι. Πρὸς τὴν ἱερογλυφικὴν γραφὴν συγγενής ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς τακτικὴ σειρά ὀρνίθων, ὀφθαλμῶν, καὶ μορφῶν καθημένων κεχαραγμένων φαίνεται. Χεὶρ γεγυμνασμένη τὰ σημεῖα συνήγαγεν καὶ συνέδεσεν εἰς γραμμὰς πρὸς κάλαμον καλάμου προσήκουσας.

Τοῦτο σπουδαῖόν ἐστιν, ὅταν τοῖς ἐνδοξοτάτοις ῥήμασιν ἐκ τῆς κώμης ἐντυγχάνωμεν. Ἐν τῷ Παπύρῳ τῆς τῶν Ἐργατῶν Ἀποχῆς τῆς Τορίνης, τὸ παράπονον τῶν ἐργατῶν ἁπλῶς μεταφράζεται «Πεινῶμεν!» Ἡ Αἰγυπτία λέξις κατὰ συνθήκην μεταγραφομένη ḥqr σημαίνει «πεινᾶν». Μεταγραφὴ τοῖς νῦν ἀναγνώσταις λαβὴν ἀλφαβητικὴν βεβαίαν τῆς λέξεως παρέχει. Ἀντὶ τῆς ἀρχαίας γραμμῆς χειρογραφικῆς ἱερογλυφικὰ μνημειακὰ πρὸς κόσμον τιθέναι ἂν κρύπτοι ὁποῖον ἔγγραφον ἦν.

Τὸ κείμενον ἦν γράμμα διοικητικόν, ὑπὸ Ἀμουννάχτου, γραμματέως τοῦ Τάφου, γεγραμμένον. Καὶ κραυγὴ σπουδαία διὰ τῶν συνηθειῶν γραφείου ἡμῖν ἀφίκετο.

Ἡ ἡμέρα ὅτε τὸ συνεργεῖον ἀπῆλθεν

Ἐν ἔτει 29 τοῦ Ῥαμεσσῆ τοῦ Γʹ, αἱ σιτηρεσίαι ἄγαν ὕστερον ἀφίκοντο. Τὸ συνεργεῖον ἐπαύσατο ἐργαζόμενον, τὰς φυλακὰς παρῆλθε, καὶ ὄπισθεν τοῦ νεκρικοῦ ναοῦ τοῦ Θούθμωσι τοῦ Γʹ ἐκάθισεν. Ἄρχοντες ἐξῆλθον καὶ αὐτοῖς εἶπον ἐπανελθεῖν. Ὁ πάπυρος τὴν ἀπόκρισιν τῶν ἐργατῶν καὶ τὴν πορείαν αὐτῶν ἀπὸ καθίσματος εἰς κάθισμα καταγράφει.

Τὸ Μουσεῖον Αἰγύπτιον τὴν κρισίμην κραυγὴν οὕτως μεταφράζει·

«Σήμερον τὸ συνεργεῖον τὴν φυλακὴν παρῆλθε βοῶν· “πεινῶμεν!”»

Ὁ γραμματεὺς εἶτα σημειοῦται ὅτι ὀκτωκαίδεκα ἡμέραι τοῦ μηνὸς παρῆλθον, καὶ ὅτι οἱ ἄνδρες ὄπισθεν τοῦ νεκρικοῦ ναοῦ τοῦ Θούθμωσι τοῦ Γʹ ἐκάθηντο.

Ἡ διαφορὰ διὰ πλειόνων ἡμερῶν καὶ τόπων διέμεινεν. Ἄλλοτε οἱ ἐργάται ἐξήγουν ὅτι λιμὸς καὶ δίψα αὐτοὺς ἐκεῖ ἤγαγον, καὶ ᾔτουν τοὺς λόγους αὐτῶν πρὸς τὸν Φαραὼ καὶ τὸν βεζίρην γραφῆναι. Σῖτος ἐδόθη, ἀλλ᾽ ἡ ὑποκειμένη διαφορὰ πάλιν ἐπανῆλθεν.

Τοῦτο πολλάκις πρώτη ἐν γράμμασι ἀποχὴ τῶν ἔργων ὑπὸ ἐργατῶν ἐν ἱστορίᾳ καλεῖται. Τὸ «ἐν γράμμασι» τὸ βάρος φέρει. Ἄνθρωποι δέον ἐστιν πρὸ τούτου ἐν διαμαρτυρίᾳ ἀπεσχηκέναι τῆς ἐργασίας. Τὸ Δεῖρ ἐλ-Μεδινὰ τὴν ἀρχαιοτάτην σωζομένην γεγραμμένην διήγησιν νῦν γνωστὴν δίδωσιν, οὐ τὴν πρώτην ἔργῳ κοινὴν ἄρνησιν πώποτε γενομένην.

Καὶ τὸ ἔγγραφον ἀντιλέγει ἁπλῷ δράματι νεωτέρῳ. Οἱ ἐργάται ὑπηρέται τῆς βασιλείας ἦσαν, ὧν ὁ μισθὸς σιτηρεσίαις ἤρχετο. Καθίσμασιν ἐν τόποις ἱεροῖς καὶ διοικητικοῖς ἀντέστησαν, ὅρκους ὤμοσαν, πρὸς ἄρχοντας διελέγοντο, καὶ πρὸς τὸν Φαραὼ ἀνήνεγκαν τὸν λόγον. Ἡ πρᾶξις αὐτῶν ἐν τῷ ἰδίῳ πολιτικῷ κόσμῳ κεῖται, κἂν τὸ «πεινῶμεν» οὐδεμιᾶς νεωτερίσεως δέηται.

Ἃ τὰ γράμματα οὐ δύναται παριστᾶν

Τὸ Δεῖρ ἐλ-Μεδινὰ μαρτυρία πολλὴ ἐστίν, ἀλλὰ στενή. Τὸ ἀρχεῖον μάλιστα οἰκίας πρὸς συνεργεῖον ἰδιαζόντως γράμματα εἰδὸς συνδεδεμένας προκρίνει. Περὶ γεωργῶν, κοινοτήτων μετακινουμένων, καὶ ἀνθρώπων ὧν οἱ λόγοι γραμματέα οὐκ ἔφθασαν, πολὺ ἧττον ἀμέσως διδάσκει. Καὶ ἐν αὐτῇ τῇ κώμῃ, κατάλογος παρουσίας τὰς κατηγορίας τῆς διοικήσεως δείκνυσιν, οὐ τὴν πᾶσαν ἡμέραν τοῦ ἀπόντος ἐργάτου.

Ὅμως αἱ κατηγορίαι αὗται θαυμαστὰς θυρίδας ἀνοίγουσιν. Σημείωμα ἐρυθρὸν περὶ νύγματος σκορπίου ἄνθρωπον ὀνομαστὶ πρὸς μίαν ἡμέραν ἀπουσίας ἀπὸ τοῦ ἔργου συνάπτει. Πάπυρος ἐργάτας σῖτον βραδύνοντα εἰς ἀπαίτησιν φανερὰν μεταβάλλοντας σῴζει. Ἡ Αἰγυπτία λέξις ḥqr γεγονὸς τοῦ σώματος, τὴν πεῖναν, πρὸς διαφορὰν συνάπτει ἣν οἱ ἄρχοντες κελεύοντες πάλιν ἅπαντας ἐπανελθεῖν οὐκ ἐλείαναν.

Ἡ μάθησις γλώσσης τὴν ἀπόστασιν τοῦ κόσμου ἐκείνου ἀφ᾽ ἡμῶν οὐκ ἀναιρεῖ. Ἀκριβέστερον τὴν σωζομένην μαρτυρίαν ποιεῖ· τίνος φωνὴ παρατίθεται, τίς ὄρος διοικητικός ἐστιν, τίς μετάφρασις κατὰ λέξιν, καὶ τίς συνήθης παραβολὴ ἄγαν προχωρεῖ.

Τοιαύτην ἐγγύτητα τὸ PRAVIEL ζητεῖ. Γλῶσσα ἀρχαία μάλιστα ζῶσα γίνεται, ὅταν σημεῖον ἐπὶ λίθου παύσηται κόσμος εἶναι καὶ γένηται αἰτία ἑνὸς ἀνθρώπου διὰ τί εἰς τὸ ἔργον οὐ παρῆν.

Πηγαί

• Βρεττανικὸν Μουσεῖον, EA5634: ὄστρακον μετὰ καταλόγου παρουσίας εἰς τὸ ἔργον
• Μουσεῖον Αἰγύπτιον, Πάπυρος τῆς τῶν Ἐργατῶν Ἀποχῆς τῆς Τορίνης, κατ. 1880
• Μουσεῖον Αἰγύπτιον, «Ἡ πρώτη γεγραμμένη ἀποχὴ τῶν ἔργων ὑπὸ ἐργατῶν ἐν ἱστορίᾳ»
• Α. Γ. Μακντάουελ, Ὁ Βίος Κώμης ἐν Αἰγύπτῳ Ἀρχαίᾳ: Κατάλογοι Πλυντηρίων καὶ Ἄσματα Ἔρωτος (Πιεστήριον Ὀξωνίου)
• Θησαυρὸς τῆς Αἰγυπτίας Γλώσσης, σῶμα κειμένων καὶ λεξικὸν Αἰγυπτιακόν