Zes Woorden Die Niet in het Engels Passen

Elke vertaling is een reeks kleine, noodzakelijke verraden. De vertaler stuit op een woord dat drie dingen tegelijk betekent, kijkt naar het ene plekje dat het Engels ervoor beschikbaar heeft, en moet kiezen. De andere twee betekenissen blijven stilletjes op de vloer liggen. Doe dit een paar duizend keer en je hebt een vertaling: trouw, leesbaar, en precies het ontbrekende dat het origineel de moeite van het lezen waard maakte.

Het beste argument om een oude taal te leren is niet grammatica. Het zijn deze woorden, de woorden die al meer met zich meebrengen dan het Engels kan bevatten. Hier zijn er zes.

Woorden die met opzet meer dan één ding betekenen

λόγος, logos (Grieks). Het Evangelie van Johannes begint met "In het begin was de logos," en elke Engelse Bijbel moet gokken op één enkel woord, meestal "Word." Maar logos betekent ook rede, verslag, argument, verhouding, beginsel, de rationele structuur van het universum. Wanneer Heraclitus zegt dat alle dingen gebeuren volgens de logos, bedoelt hij geen woord. Hij bedoelt zoiets als de verborgen logica van de werkelijkheid. Het Engels dwingt je één kant ervan te kiezen en de rest te verbergen.

pietas (Latijn). Vergilius' held Aeneas wordt geïntroduceerd als pius Aeneas, en het is verleidelijk dat te vertalen als "vrome Aeneas," een religieus man. Dat is bijna het tegenovergestelde van de bedoeling. Pietas is toewijding aan wat je verschuldigd bent: aan de goden, ja, maar ook aan je vader, je kind, je vaderland, je doden. Aeneas is pius wanneer hij zijn bejaarde vader op zijn rug het brandende Troje uit draagt. Ons woord "vroom" is versmald tot kerkgang en is de vader op de schouders kwijtgeraakt.

חֶסֶד, ḥesed (Hebreeuws). De Psalmen keren keer op keer terug naar dit woord, en vertalers hebben geprobeerd het te vangen met "goedertierenheid," "onwankelbare liefde," "genade," "trouw," en gewoon "gunst." Het is dat allemaal tegelijk: liefde die ook een gehouden belofte is, vriendelijkheid die ook verbondstrouw is. Wanneer Psalm 136 herhaalt dat Gods ḥesed eeuwig standhoudt, kan geen enkel Engels woord datgene zijn wat standhoudt.

Woorden met een hele wereldbeschouwing erin

धर्म, dharma (Sanskriet). In de Bhagavad Gita verstart de krijger Arjuna voor een veldslag omdat twee plichten botsen, en de crisis wordt samengevat in één woord: dharma. Het betekent wet, plicht, rechtschapenheid, de morele orde van de kosmos, de manier waarop iets zich hoort te gedragen, en iets dat dicht bij "religie" komt, allemaal tegelijk. Vertaal het als een van deze en Arjuna's dilemma krimpt tot een fractie van zichzelf.

ἀκρασία, akrasia (Grieks). Het Engels moet zijn toevlucht nemen tot een omschrijving: "wilszwakte," of "gebrek aan zelfbeheersing." De Grieken hadden één enkel zelfstandig naamwoord voor het vreemde, herkenbare menselijke feit dat je precies weet wat je zou moeten doen en toch iets anders doet. Aristoteles wijdt er serieuze filosofie aan; Socrates vond het zo raadselachtig dat hij half ontkende dat het mogelijk was. Het is het woord voor elk gebroken goed voornemen, en het Engels heeft er nooit een eigen naam voor gegeven.

仁, rén (Klassiek Chinees). De centrale deugd van Confucius wordt geschreven met het karakter voor "persoon" naast het karakter voor "twee." Het is menselijkheid, welwillendheid, de kwaliteit van volledig en op de juiste manier menselijk te zijn tegenover andere mensen. "Welwillendheid" klinkt als een donatie. Rén komt dichter bij de hele kunst van een goed mens zijn in gezelschap van anderen, en de vorm ervan, één persoon plus twee, is zelf al een klein argument dat je niet in je eentje menselijk kunt zijn.

Wat je krijgt als je stopt met vertalen

Het punt is niet dat vertalingen slecht zijn. Ze zijn heroïsch, en de meesten van ons maken voor het eerst kennis met deze tradities via vertalingen. Het punt is dat een vertaling een beslissing is die eenmalig namens jou is genomen, en bevroren. Leer de taal en je krijgt die beslissing terug. Je ziet alle betekenissen tegelijk, en je oordeelt zelf op welke een gegeven zin leunt.

Zes woorden om mee te dragen:

• λόγος (LOG-oss), woord, rede, verslag, de logica van de dingen.
• pietas (pee-EH-tas), toewijding aan goden, familie en vaderland, allemaal tegelijk.
• חֶסֶד (HEH-sed), onwankelbare liefde die ook trouw en genade is.
• धर्म (DHAR-ma), plicht, wet, rechtschapenheid, de orde van de wereld.
• ἀκρασία (a-kra-SEE-a), het goede kennen en het toch niet doen.
• 仁 (rén), menselijkheid, de kunst om volledig mens te zijn tegenover anderen.

Je hoeft een taal niet te beheersen om dit te voelen. Een handvol van haar dragende woorden verandert nu al hoe je alles leest dat eruit vertaald is. Daarvoor is PRAVIEL bedoeld: je meenemen van je eerste letters tot het punt waarop het origineel ophoudt de keuze van iemand anders te zijn en jouw eigen ontmoeting wordt.

Bronnen

• Johannes 1:1, Griekse tekst (Bible Hub)
• Vergilius, Aeneis, Boek 1 (Perseus Digital Library)
• Psalm 136 en de betekenis van ḥesed (overzicht)
• Aristoteles over akrasia, Ethica Nicomachea Boek VII (overzicht)
• Ren (confuciaanse deugd) (overzicht)