शास्त्रीयशिक्षणस्य पक्षः: पतनम्, पुनरुत्थानम्, प्राचीनभाषाशिक्षणस्य च भविष्यम्

उपोद्घातः: किमर्थम् एतत् अद्यापि महत्त्वपूर्णम्

दीर्घकालं यावत् शास्त्रीयशिक्षणस्य अर्थः आसीत् लातिन्-भाषायाः, प्राचीनयवनभाषायाः, उभयोः वा अध्ययनम्। सा शिक्षा पुरा बहुषु विद्यालयेषु सामान्यछात्रेभ्यः इतिहासस्य, दर्शनस्य, साहित्यस्य, धर्मस्य च मूलग्रन्थेषु साक्षात् प्रवेशम् अयच्छत्। गते शतके सः मार्गः भृशं संकुचितः।

अयं निबन्धः परीक्षते यत् सा पुरातनी पद्धतिः कथं प्रावर्तत, किमर्थं निवृत्ता, किमर्थं च प्राचीनभाषासु रुचिः कदापि सर्वथा न लुप्ता। अयं तर्कयति अपि यत् केवलं संरक्षणं न पर्याप्तम्। यदि जनाः एताः भाषाः अध्येतुं प्रवर्तिष्यन्ते, तर्हि साधनैः ते यत्र सन्ति तत्र एव उपगन्तव्याः।

अनुवादः उपयोगी तिष्ठति, किन्तु अनुवादः सदा पाठकस्य स्थाने चिनोति। ध्वनिः, बलम्, अनेकार्थता, वाक्यरचना च समतलाः भवन्ति। PRAVIEL अस्याः समस्यायाः सरलेन प्रत्युत्तरेण निर्मितम्: मूलग्रन्थेषु प्रवेशमार्गं स्पष्टतरं, स्थिरतरम्, अनुपालने सुकरतरं च कर्तुम्।

---

यदा शास्त्रीयशिक्षणं सामान्यम् आसीत्

लातिन्-प्राचीनयवनभाषयोः आश्रितं शास्त्रीयशिक्षणं पुरा पाश्चात्यदेशेषु विशिष्टजनानां शिक्षायाः स्तम्भः आसीत्। अधः स्थिता सारणी प्रमुखान् देशान् कालान् च दर्शयति येषु लातिन्-यवनभाषे शिक्षायाः अनिवार्यौ, प्रायः आदिष्टौ, भागौ आस्ताम्।

देशः/प्रदेशः	शास्त्रीयशिक्षणस्य प्राधान्यकालः	लातिन्-यवनभाषयोः अपेक्षाः
बृहद्ब्रिटन् (इङ्ग्लैण्ड्, संयुक्तराज्यं च)	षोडशशतकात् विंशशतकस्य मध्यं यावत्	पुनर्जागरणकालात् विंशशतकस्य आरम्भं यावत् लातिन् व्याकरणविद्यालयानां पाठ्यक्रमस्य केन्द्रम् आसीत्। विश्वविद्यालये (ऑक्सफर्ड्, केम्ब्रिज्) प्रवेशाय लातिन्-पाण्डित्यं 1960 तमानि वर्षाणि यावत् अपेक्षितम्। विशिष्टेषु "सार्वजनिक"-विद्यालयेषु (यथा ईटन्) किञ्चित् यवनभाषा अपि अध्याप्यत; ऑक्सफर्ड्-केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयौ प्रवेशपञ्जीकरणाय लातिन्-भाषायां (विंशशतकस्य आरम्भं यावत् यवनभाषायाम् अपि) O-स्तरीयां परीक्षाम् अपेक्षेताम्। "लातिन्-विद्यालयः" इति नाम ब्रिटने शैक्षिकमाध्यमिकविद्यालयानां कृते अवशिष्टम्।
संयुक्तराज्यम् (अमेरिका)	सप्तदशशतकात् विंशशतकस्य आरम्भं यावत्	उपनिवेशकाले नवदशशतके च लातिन्, प्रायः यवनभाषा अपि, पाठ्यक्रमान् अधिकृतवत्यौ। प्रथमाः महाविद्यालयाः लातिन्-भाषया अध्यापयन्, प्रवेशः च प्रायः लातिन्-यवनभाषयोः ज्ञानम् अपेक्षत। यथा, हार्वर्ड्-संस्थायाः 1642 तमस्य वर्षस्य परीक्षा शास्त्रीयलातिन्-लेखकानां पठनं यवनभाषायाः प्राथमिकं ज्ञानं च अपेक्षत। 1900 तमे वर्षे प्रायः अर्धाः अमेरिकीय-सार्वजनिक-उच्चविद्यालय-छात्राः महाविद्यालयसज्जतायै लातिन् अपठन्। येल्-संस्था प्रवेशाय यवनभाषां 1904 पर्यन्तं लातिन् च 1931 पर्यन्तम् अपेक्षत, ततः परं महाविद्यालयं प्रति गच्छतां छात्राणां कृते शास्त्रीयभाषाः अनिवार्याः न आसन्।
जर्मनी (प्रशिया)	अष्टादशशतकात् विंशशतकस्य मध्यं यावत्	मानवतावादी Gymnasium मध्ययुगीयस्य लातिन्-विद्यालयस्य साक्षात् उत्तराधिकारी आसीत्। विश्वविद्यालयमार्गीयेभ्यः छात्रेभ्यः लातिन् (Altsprachliches Gymnasium इत्यत्र प्राचीनयवनभाषां च) आदिशत्। नवदशशतके अन्ये विद्यालयाः (Realgymnasium/Realschule) उदभवन्, ये आधुनिकभाषाः विज्ञानं च अधिकम् आद्रियन्त। तथापि विंशशतकस्य आरम्भं यावत् शास्त्रीयं Gymnasium विश्वविद्यालयानां राजसेवायाः च द्वारम् आसीत्।
फ्रान्स्	नवदशशतकात् विंशशतकस्य मध्यं यावत्	नेपोलियन्-सुधारणानाम् अधीनं lycée इत्यस्य "शास्त्रीयः" मार्गः लातिन् (प्रायः यवनभाषां च) अपेक्षत। baccalauréat इत्यस्य कृते लातिन् प्रतिष्ठाविषयः आसीत्। विंशशतकस्य मध्ये लातिन् ऐच्छिकी जाता, 2023 तमे वर्षे च फ्रान्स्-देशस्य माध्यमिकछात्रेषु प्रायः 9% एव काञ्चित् लातिन् अधीयते।
इटली	1860 तमेभ्यः वर्षेभ्यः अद्य यावत् (शास्त्रीयमार्गः)	एकीकरणात् परम् इटली Liceo Classico इति संस्थाम् अस्थापयत्, यत्र लातिन् प्राचीनयवनभाषा च अनिवार्ये। अयं मार्गः, ऐतिहासिकरूपेण बौद्धिकविशिष्टजनानां कृते, अद्यापि वर्तते। अद्य इटलीदेशस्य उच्चविद्यालयस्नातकेषु प्रायः तृतीयांशः पञ्च वर्षाणि लातिन् अधीतवान्, यत् स्थायिनं शास्त्रीयपाठ्यक्रमं दर्शयति।
अन्ययूरोपः (स्पेन्, ऑस्ट्रिया, इत्यादयः)	षोडशशतकात् विंशशतकं यावत्	1500 तमे वर्षे यूरोपे सर्वत्र लातिन्-"त्रिविध"-विद्यालयाः सामान्याः आसन्। ऑस्ट्रिया-हङ्गरी-साम्राज्ये, स्पेन्-देशे, नेदर्लैण्ड्-देशे, स्कैण्डिनेविया-प्रदेशे च लातिन् दीर्घकालं सज्जताविद्यालयेषु अध्याप्यत। सामान्यतः नवदशशतकस्य अन्ते विंशशतकस्य मध्ये वा लातिन् सर्वेषां कृते अनिवार्यत्वात् अपाक्रियत, यदा राष्ट्रियपद्धतयः प्रवेशं विस्तारयितुं विज्ञानं च प्राधान्येन स्थापयितुम् ऐच्छन्।

टिप्पणी: मध्ययुगे आरम्भिक-आधुनिककाले च लातिन् यूरोपे सर्वत्र शिक्षायाः lingua franca आसीत्। विश्वविद्यालयाः लातिन्-भाषया व्याख्यानानि अकुर्वन्, माध्यमिकाः "लातिन्-विद्यालयाः" च छात्रान् तस्मै जगते असज्जयन्। प्राचीनयवनभाषा पुनर्जागरणकाले (पञ्चदश-षोडशशतकयोः) पाठ्यक्रमान् प्राविशत्, यदा मानवतावादिनः विद्वांसः मूलग्रन्थानां पठनम् अनुमोदयन्। अतः अष्टादश-नवदशशतकयोः "शास्त्रीयशिक्षणं" पाश्चात्यदेशेषु शिक्षितस्य जनस्य लक्षणम् आसीत्।

---

परिवर्तनं पतनं च: कदा किमर्थं च शास्त्रीयशिक्षणं निवृत्तम्

विंशशतके बहवः देशाः शिक्षायाः प्राथमिकताः परिवर्तमानाः लोकतन्त्रीकरणं च दृष्ट्वा लातिन्-यवनभाषे प्रमुखविषयत्वात् अत्यजन्।

• विंशशतकस्य आरम्भस्य सुधारणाः: अमेरिकादेशे प्रमुखाः विश्वविद्यालयाः शास्त्रीयभाषाणां प्रवेशपरीक्षाः निराकर्तुम् आरभन्त। हार्वर्ड्-संस्था 1880-1890 तमेषु वर्षेषु यवनभाषाम् ऐच्छिकीम् अकरोत्, येल्-संस्था तु अनिवार्यां यवनभाषां 1904 पर्यन्तं लातिन् च 1931 पर्यन्तम् अधारयत्। यदा अग्रगण्याः महाविद्यालयाः अपेक्षाः अत्यजन्, तदा उच्चविद्यालयाः अनुससृः। एषः क्रमः अन्यत्र अपि पुनरावृत्तः; केम्ब्रिज्-ऑक्सफर्ड्-विश्वविद्यालयौ 1960-61 तमयोः वर्षयोः लातिन्-प्रवेशपरीक्षां निरस्तवन्तौ।

• विस्तृतः प्रवेशः "उपयोगितावादि"-शिक्षणं च: यदा माध्यमिकशिक्षा जनसामान्यं प्रति प्रासरत्, तदा शास्त्रीयभाषाः अधिकाधिकं विशिष्टजनप्रियाः अनुपयोगिन्यः वा इति मताः। शिक्षकाः तादृशान् पाठ्यक्रमान् अयाचन्त ये छात्रान् आधुनिकवृत्तिभ्यः सज्जयेयुः। बेन्जमिन् फ्र्याङ्क्लिन्, बेन्जमिन् रश् इत्यादयः यवन-लातिन्-भाषाणां स्थाने विज्ञानं, अभियान्त्रिकीम्, आधुनिकभाषाः च स्थापयितुम् अवदन्। प्रगतिवादि-शिक्षणेन (जॉन् ड्यूई) संवर्धिता एषा प्रवृत्तिः शास्त्रीयकण्ठस्थीकरणात् "वास्तविकजीवनस्य" कौशलानि प्रथमं स्थापितवती।

• विंशशतकस्य मध्ये (युद्धोत्तरं) पतनम्: अतीव नाटकीयं पतनं 1950-1970 तमयोः वर्षयोः मध्ये अभवत्। द्वितीयविश्वयुद्धात् परं, विशेषतः सोवियत्-Sputnik-प्रक्षेपणात् (1957) परम्, अमेरिकीयशिक्षानीतिः विज्ञानं प्रौद्योगिकीं च प्राधान्येन अपश्यत्। विदेशभाषाणाम् अपेक्षाः रूसी-स्पेनी-भाषे प्रति परिवर्तिताः। प्रायः उद्धृता एका संख्या एतं विनाशं दर्शयति: अमेरिकीय-उच्चविद्यालयेषु लातिन्-छात्राणां संख्या 1962 तमे वर्षे प्रायः 700,000 तः 1976 तमे वर्षे प्रायः 150,000 यावत् अपतत्, केवलं पञ्चदशसु वर्षेषु अशीतिप्रतिशतं ह्रासः।

पतनस्य प्रमुखानि कारणानि

• लोकतन्त्रीकरणं विशिष्टजनविरोधः च: यदा माध्यमिकशिक्षा सार्वत्रिकी अभवत्, तदा शिक्षकाः शास्त्रीयविद्यां समानप्रवेशेन असङ्गतं "विशिष्टजनानाम्" अवशेषम् अमन्यन्त। विद्यालयपद्धतयः ताः अपेक्षाः अत्यजन् याः लातिन्-सज्जतारहितान् छात्रान् हानौ स्थापयेयुः।

• वैज्ञानिक-तान्त्रिक-प्राधान्यम्: अर्थव्यवस्थायाः आवश्यकताः विज्ञानम्, अभियान्त्रिकीम्, आधुनिककौशलानि च प्रति परिवर्तिताः। अमेरिकादेशे राष्ट्रियरक्षाशिक्षाधिनियमः (1958) इत्यादयः सङ्घीयोपक्रमाः विज्ञाने आधुनिकविदेशभाषासु च धनं व्यययन्, न तु लातिन्-भाषायाम्।

• शिक्षासिद्धान्तः: प्रगतिवादः: प्रगतिवादिनः शिक्षकाः न्यूनं कण्ठस्थीकरणं अधिकं च "कर्मणा शिक्षणम्" अयाचन्त। लातिन्-भाषायाः पुरातनी व्याकरण-अनुवाद-पद्धतिः पाण्डित्यप्रदर्शिका सामान्यछात्रेभ्यः अनुपयुक्ता च इति मता।

• सांस्कृतिक-वैचारिक-परिवर्तनानि: द्वितीयविश्वयुद्धात् परं पाश्चात्यसंस्कृतिः तत् अन्वभवत् यत् इतिहासकाराः "मानवतावादि-आदर्शेषु क्षीयमाणः विश्वासः" इति वदन्ति। बुद्धिजीविनः पाश्चात्यग्रन्थपरम्परायाः मूल्यं प्रश्नविषयम् अकुर्वन्, नैतिकसापेक्षतावादः उत्तराधुनिकतावादः च इत्यादीनि उदीयमानानि दर्शनानि तां धारणां प्रत्यवदन् यत् यवनाः रोमनाः च सत्यस्य सद्गुणस्य च सार्वत्रिकाणि आदर्शरूपाणि अयच्छन्।

• चर्च्-संस्थायां लातिन्-भाषायाः अन्तः: क्याथोलिक्-चर्च्-संस्थायाः द्वितीया व्याटिकन्-परिषद् (1962-65) मिस्सा-आराधनायां लातिन्-भाषायाः नित्यप्रयोगम् असमापयत्। क्याथोलिक्-विद्यालयाः, ये लातिन्-भाषायाः दुर्गाः आसन्, शीघ्रम् अध्यापनं न्यूनीकृतवन्तः, येन भाषायाः अध्यापनस्य महत् संस्थागतं कारणम् अपाक्रियत।

विंशशतकस्य अन्ते शास्त्रीयशिक्षणं प्रमुखतया केषुचित् विशिष्टेषु उच्चविद्यालयेषु विश्वविद्यालयस्य विशिष्टविषयरूपेण वा अवशिष्टम्, न तु सामान्यशिक्षायाः आधारशिलारूपेण। अतीव शीघ्रं पतनं 1950-1970 तमयोः वर्षयोः मध्ये अभवत्। 1940 तमे वर्षे अमेरिकायां ब्रिटने वा महाविद्यालयं प्रति गच्छन् छात्रः किञ्चित् लातिन् ज्ञास्यति इति अद्यापि अपेक्ष्यते स्म; 1970 तमे वर्षे एतत् प्रायः अश्रुतपूर्वम् आसीत्।

---

पतने सहायकाः बौद्धिकप्रवृत्तयः

अनेकाः बौद्धिक-आन्दोलनाः मिलित्वा शिक्षकाणां दृष्टिं यवन-रोमन्-शास्त्रीयविद्यायाः अपावर्तयन्:

• व्यवहारवादः उपयोगितावादः च: जॉन् ड्यूई इत्यादयः दार्शनिकाः अवदन् यत् पाठ्यक्रमाः समकालीनं ज्ञानं कौशलानि च प्रथमं स्थापयेयुः। शास्त्रीयभाषाः साक्षात्-उपयोगितायाः अभावात् निन्दिताः। "अस्य कः व्यावहारिकः उपयोगः?" इति प्रश्नस्य उत्तरं प्रायः "न कश्चित्" इति आसीत्।

• शिक्षायां प्रगतिवादः: छात्रकेन्द्रितम् एतत् आन्दोलनं पारम्परिकं शास्त्रीयपाठ्यक्रमम् अतिकठोरम् असम्बद्धं च अमन्यत। एतत् ऐच्छिकविषयान् "जीवन-समायोजन"-पाठ्यक्रमान् च प्रावर्तयत्, प्रायः लातिन्-यवनभाषयोः हान्या।

• आधुनिकतावादः विज्ञानानि च: आधुनिकतावादस्य विस्तृतं सांस्कृतिकम् आन्दोलनं परम्परायाः अपेक्षया नवीनताम् अधिकम् आद्रियत। यथा यथा वैज्ञानिकविद्याः अवर्धन्त, तथा तथा शास्त्रीयप्राचीनकालस्य सांस्कृतिकः अधिकारः अक्षीयत। 1800 तमे वर्षे अरिस्टॉटल्-सिसेरो-वचनोद्धरणं बौद्धिकां वैधतां प्रायच्छत्; 1950 तमे वर्षे न्यूटन्-डार्विन्-उद्धरणं प्रायच्छत्।

• मार्क्स्वादः आलोचनात्मकं शिक्षाशास्त्रं च: वामपक्षीयाः आलोचनाः विशिष्टजनानां "शास्त्रीयशिक्षणं" वर्गपुनरुत्पादनस्य यन्त्रम् इति अपश्यन्। अनन्तरम् आलोचनात्मकशिक्षाशास्त्रस्य सिद्धान्ताः अपृच्छन् यत् कस्य ज्ञानम् अध्याप्यते इति, तर्कयन्तः यत् यवन-लातिन्-लेखकेषु बलं "मृतेषु श्वेतपुरुषेषु" केन्द्रितम् अन्यान् इतिहासान् च उपेक्षते।

• उत्तराधुनिकतावादः सापेक्षतावादः च: उत्तराधुनिकचिन्तनं तां धारणां प्रत्यवदत् यत् काचित् एका सांस्कृतिकपरम्परा ज्ञानस्य मानदण्डः इति। शास्त्रीयविद्या कालातीतप्रज्ञा इति मतात् अनेकेषु एका सांस्कृतिकदृष्टिः एव इति मता। अयं बौद्धिकः परिवेशः शिक्षकाणां कृते शास्त्रीय-अपेक्षाः त्यक्त्वा विविधपाठ्यक्रमान् वरीतुं सुकरम् अकरोत्।

• बहुसंस्कृतिवादः अस्मितामूलाः आलोचनाः च: 1980 तमेभ्यः वर्षेभ्यः आरभ्य बहुसांस्कृतिकशिक्षायाः आन्दोलनानि अवदन् यत् पाठ्यक्रमाः विविधाः संस्कृतीः प्रतिबिम्बयेयुः, न तु केवलं यूरोपस्य "शास्त्रीयं" दायम्। केचन विद्वांसः अपरीक्षन्त यत् शास्त्रीयविद्या उपनिवेशवादि-जातिवादि-उद्देश्यानां प्रवर्धनाय कथं प्रयुक्ता इति, येन शास्त्रीयविद्यां शिक्षायाः केन्द्ररूपेण धारयितुम् उत्साहः न्यूनः अभवत्।

सारतः, नानादिग्भ्यः आगताः वैचारिकधाराः शास्त्रीयशिक्षणं सिंहासनात् च्यावयितुं समागच्छन्। परम्परावादिनः तं विवादम् अहारयन् यत् लातिन्-यवनभाषे अनिवार्ये इति, प्रगतिवादिनः व्यवहारवादिनः च चिन्तकाः शास्त्रीयभाषाध्ययनं कालविरुद्धम् अपश्यन्।

---

शास्त्रीयशिक्षणस्य अपाकरणस्य परिणामाः

यदा विद्यालयाः लातिन्-यवनभाषयोः अध्यापनं त्यजन्ति, तदा किं भवति? अनुसन्धातारः शिक्षकाः च दशकानि यावत् प्रभावान् विवदन्ते। अनेके नकारात्मकाः परिणामाः सामान्यतः निर्दिश्यन्ते:

• वाचिककौशलानां शब्दसम्पदः च क्षयः: विद्वत्सु प्रबलः एकः दावः अस्ति यत् कठोरस्य भाषाध्ययनस्य परित्यागः छात्राणां वाचिकक्षमतासु मापनीये ह्रासे कारणम् अभवत्। ते अमेरिकीय-SAT-अङ्कादीन् दत्तांशान् निर्दिशन्ति: 1960 तमानां आरम्भात् 1980 तमानाम् आरम्भं यावत् (यदा एव शास्त्रीयपाठ्यक्रमाः त्यक्ताः), SAT-वाचिकाङ्काः भृशम् अपतन्। गणिताङ्कैः विपरीतम्, वाचिकाङ्काः निम्नस्तरे स्थिराः अतिष्ठन्, पूर्वोच्चतां च कदापि न प्रत्यागच्छन्। अनेन सूच्यते यत् व्याकरणे, अनुवादे, शास्त्रीयसाहित्ये च अनभ्यस्ताः पीढयः जटिलायाः आङ्ग्लभाषायाः दुर्बलतरम् अधिकारं धारयन्ति।

• आलोचनात्मकचिन्तनस्य कठोरतायाः हानिः: शास्त्रीयभाषाशिक्षणं मानसिकं संयमं जनयति इति चिरं विश्वस्तम्। लातिन्-वाक्यस्य अनुवादः अनेकान् उपवाक्यान् युगपत् मनसि धारयितुम् अपेक्षते, एषा मानसी कलाबाजी या केचन शिक्षकाः बौद्धिकं धैर्यं निर्मिमीते इति वदन्ति। लातिन्-भाषायाः ह्रासेन केचन बिभ्यति यत् छात्राः इमं निर्माणकारि-अभ्यासं त्यक्ष्यन्ति।

• सांस्कृतिकी ऐतिहासिकी च निरक्षरता: प्रायः उच्यमानः परिणामः अस्ति यत् शास्त्रीयशिक्षारहिताः छात्राः पाश्चात्यसाहित्यस्य, इतिहासस्य, दर्शनस्य च मूलानि न्यूनं जानन्ति। यवन-रोमन्-सन्दर्भाः अस्माकं जगत् व्याप्नुवन्ति। लातिन्-यवन-लेखकानां परिचयं विना छात्राणां लोकतन्त्रम् (अथेन्स्-नगरात्) गणराज्यवादः (रोम्-नगरात्) इत्यादीनां सङ्कल्पनानां प्रसङ्गः न भवेत्। आङ्ग्ल-मुहावराः शास्त्रीयसङ्केतैः पूर्णाः (यथा अकिलीज्-पार्ष्णिः, हर्क्युलीज्-कार्यम्, पाण्डोरा-मञ्जूषा); किञ्चित् शास्त्रीयसाक्षरतां विना एते सन्दर्भाः स्वार्थं त्यजन्ति।

• बौद्धिकस्वायत्ततायाः न्यूनता: प्राचीनग्रन्थानां मूलभाषायां पठनं इतिहासस्य केषाञ्चित् महत्तमानां मनीषिणां सह मध्यस्थं विना साक्षात् संवादं ददाति। एतां क्षमतां विना आधुनिकछात्राः अनुवादकेषु भाष्यकारेषु च निर्भरन्ति, महत्त्वपूर्णान् सूक्ष्मभेदान् वाक्चातुर्याणि च हारयन्ति। यथा इतिहासकारः डेनियल् हौ अवलोकितवान्, नवदशशतकस्य अमेरिकीयाः देशभक्तेः सद्गुणस्य च कृते शास्त्रीयादर्शान् आश्रयन्त; तस्य समानसन्दर्भस्य हान्या नागरिकसंस्कृतिः दुर्बला भवितुम् अर्हति।

• नैतिकाः आचारविषयकाः च परिणामाः: शास्त्रीयसाहित्यम् इतिहासः च चिरस्थायिनः नैतिकप्रश्नान् उपस्थापयतः। येल्-संस्थायाः 1828 तमस्य वर्षस्य प्रतिवेदनम् इत्यादयः समर्थकाः अवदन् यत् शास्त्रीयविद्या "मनः स्वातन्त्र्यस्य तत्त्वैः भावयति, देशभक्तिं प्रेरयति, उदात्तकर्मणे च उत्तेजयति"। शास्त्रीयशिक्षणस्य अन्तर्धानेन केचन तर्कयितुं प्रवृत्ताः यत् विद्यालयाः नैतिकविचारे काञ्चित् गभीरताम् अपि हारितवन्तः। अन्ये आलोचकाः शास्त्रीयविभागानां पिधानं विस्तृतस्य बौद्धिकसंकोचस्य लक्षणम् इति अमन्यन्त।

---

विश्वविद्यालयेषु शास्त्रीयविद्यायाः स्थितिः: सङ्कटम् आलोचनाः च

उच्चशिक्षायां शास्त्रीयविद्यायाः क्षेत्रं व्यापकरूपेण भङ्गुरस्थितौ इति मन्यते। प्रमुखाः सूचकाः एते:

• न्यूनीभवन्तः छात्राः पाठ्यक्रमाः च: शास्त्रीयविद्यां मुख्यविषयत्वेन वृण्वतां छात्राणां संख्या तीव्रं न्यूनाभवत्। अमेरिकादेशे शास्त्रीयविद्यायां वार्षिकाः स्नातकोपाधयः 2013 तमे वर्षे 1,200 तः अधिकेभ्यः 2020 तमे वर्षे केवलं 736 यावत् अपतन्, दशकात् अल्पे काले चत्वारिंशत्प्रतिशतं ह्रासः। छात्रेषु न्यूनीभवत्सु बहवः महाविद्यालयाः स्वान् शास्त्रीयविभागान् निरस्तवन्तः संकोचितवन्तः वा। 2021 तमे वर्षे हावर्ड्-विश्वविद्यालयः स्वं शास्त्रीयविभागं पिहितवान्, न्यूनातिन्यूनं द्वादशभिः अन्याभिः संस्थाभिः सह याः सद्यःवर्षेषु तथैव कृतवत्यः।

• पाठ्यक्रमपरिवर्तनानि मानदण्डाः च: एकः विवादास्पदः विकासः अस्ति कठोराः भाषापेक्षाः त्यक्त्वा शास्त्रीयविद्यां सुलभतरां कर्तुं प्रयत्नः। यथा, प्रिन्स्टन्-संस्थायाः शास्त्रीयविभागः 2021 तमे वर्षे स्नातकपूर्वछात्राणां कृते यवन-लातिन्-भाषापेक्षाम् अत्यजत्, येन अधिकविविधाः छात्राः प्रोत्साह्येरन्। यद्यपि एतत् विविधतां वर्धयितुम् इच्छति, आलोचकाः एतत् मानदण्डानां पतनं पश्यन्ति यत् "शास्त्रीयविद्या" इत्यस्य अर्थस्य मूलं दुर्बलीकरोति: मूलग्रन्थैः सह संलग्नताम्।

• शास्त्रीयविद्यायाः वैचारिक्यः आलोचनाः: इदं क्षेत्रं पाश्चात्यसाम्राज्यवादेन बहिष्कारकाभिः कथाभिः च स्वस्य संसर्गस्य विषये तीव्रं चिन्तनम् अनुभूतवत्। अतः शास्त्रीयविद्यायाः "अनुपनिवेशीकरणाय" आह्वानानि उदभवन्: वयं ग्रीस्-रोम्-देशौ कथं किमर्थं च अधीमहे इति पुनःपरीक्षणाय। एतत् अस्मिताया सङ्कटम् अजनयत्, येन शास्त्रीयविद्वांसः बहुसांस्कृतिके एकविंशशतकीये सन्दर्भे स्वविद्यायाः नवीनानि औचित्यानि वक्तुं बाध्यन्ते।

• लोकरुचिः विद्यापीठीयपतनं च: रोचकं यत्, औपचारिकेषु विद्यापीठीयपाठ्यक्रमेषु संकुचत्सु अपि, सामान्यजनेषु शास्त्रीयप्राचीनकाले रुचिः स्पष्टा तिष्ठति। सर्वाधिकविक्रीताः उपन्यासाः (Circe, Song of Achilles), महाचलचित्राणि (Gladiator), विद्युत्क्रीडाः (Assassin's Creed Odyssey) च दर्शयन्ति यत् यवन-रोमन्-पुराणानि इतिहासः च अद्यापि जनान् आकर्षन्ति। क्षेत्रस्य आह्वानम् अस्ति एतस्य व्यापकस्य उत्साहस्य कठोरशास्त्रीयप्रशिक्षणाय क्षीयमाणस्य विद्यापीठीयप्रवाहस्य च मध्ये सेतुबन्धनम्।

---

शास्त्रीयशिक्षणे पुनरुज्जीवनप्रयत्नाः आधुनिकान्दोलनानि च

पतने सति अपि शास्त्रीयशिक्षणस्य कथा न केवलं क्षयस्य। सद्यःदशकेषु लातिन्, यवनभाषा, शास्त्रीयविद्या च पुनः समावेशयितुं उल्लेखनीयाः पुनरुज्जीवनप्रयत्नाः नवीनान्दोलनानि च दृष्टानि।

• K-12 विद्यालयेषु शास्त्रीयशिक्षणान्दोलनम् (विशेषतः अमेरिकायाम्): निजीशास्त्रीयविद्यालयानां, charter-विद्यालयानां, गृहशिक्षाजालानां च शिथिलेन सङ्घेन प्राथमिक-माध्यमिकशिक्षायां महत् पुनरुज्जीवनं भवति। अमेरिकादेशे गतेषु विंशतौ वर्षेषु शतशः नवीनाः विद्यालयाः शास्त्रीयप्रतिरूपम् अङ्गीकृतवन्तः। एते विद्यालयाः प्रायः मध्यकक्षाभ्यः लातिन् अपेक्षन्ते, अदर्शयन् च यत् शास्त्रीयपाठ्यक्रमः विविधासु आधुनिककक्षासु अनुकूलयितुं शक्यते, प्रायः उत्तमैः शैक्षिकपरिणामैः सह।

• ब्रिटने यूरोपे च विद्यालयोपक्रमाः: ब्रिटने, यत्र राजकीयविद्यालयाः प्रायः लातिन् अत्यजन्, तत्र Classics for All इत्यादयः दानसंस्थाः विषयस्य पुनःप्रवेशाय अश्राम्यन्। 2020 तमस्य दशकस्य मध्ये ब्रिटनस्य माध्यमिकविद्यालयेषु प्रायः 20% लातिन् उपलभ्यते, यत् उल्लेखनीयम् उपस्थानम्, यतः कतिपयदशकेभ्यः पूर्वं राजकीयविद्यालयेषु सा प्रायः विलुप्ता आसीत्। Cambridge Latin Course, यः कथाधारितां पद्धतिम् उपयुङ्क्ते, लातिन्-अध्यापने क्रान्तिम् अकरोत्, बहुषु ब्रिटिश्-विद्यालयेषु "लातिन्-भाषायाः रक्षणस्य" श्रेयः च तस्मै दीयते।

• शैक्षिकनवाचारः: जीवन्ती लातिन्: "जीवन्ती लातिन्" अथवा "सक्रिया लातिन्" इति नाम्ना आन्दोलनम् उदभवत्, यत् कक्षायां सम्भाषितां लातिन् उपयुज्य भाषां अधिकस्वाभाविकरूपेण, आधुनिकभाषावत्, अध्यापयति। अनया पद्धत्या लातिन् अधिकम् आकर्षिका जाता, तस्याः लघोः पुनरुत्थानस्य श्रेयः अपि अस्यै दीयते।

• अङ्कीयसंसाधनानि ऑनलाइन्-समुदायाः च: अन्तर्जालं शास्त्रीयसाहित्यस्य शिक्षणसाधनानां च प्रवेशं नाटकीयरूपेण अवर्धयत्। Perseus Digital Library इत्यादयः परियोजनाः यवन-लातिन्-ग्रन्थानां विशालं सङ्ग्रहं शक्तिशालिभिः विश्लेषणसाधनैः सह अन्तर्जाले स्थापयन्ति। ऑनलाइन्-समुदायाः, चर्चापीठानि, लोकप्रियाः क्रीडारूपाः लातिन्-अनुप्रयोगाः अपि च पारम्परिकविद्यालयेभ्यः बहिः नवशास्त्रीयशिक्षायाः क्षेत्रं निर्मितवन्तः। विरोधाभासवत्, अस्य अर्थः अस्ति यत् शास्त्रीयशिक्षणम् अद्य पूर्वापेक्षया अधिकं सुलभम्, औपचारिके नामाङ्कने न्यूनीभूते अपि।

• पुनरुज्जीवनप्रयत्नानां फलानि: एतैः उपक्रमैः गणनीयाः सफलताः दृष्टाः। अमेरिकायां लातिन्-नामाङ्कनं, 1970 तमेषु वर्षेषु अधःपतनात् परं, वस्तुतः 2000 तमेषु वर्षेषु स्थिरम् अभवत् मनाक् पुनरुत्थितं च। AP लातिन्-परीक्षायाम् अधुना प्रतिवर्षं 6,000 तः अधिकाः परीक्षार्थिनः सन्ति, स्पेनी-भाषया तुलनायाम् अल्पाः किन्तु न उपेक्षणीयाः। गुणात्मकदृष्ट्या, लातिन्-भाषायाः प्रतिबिम्बं "नीरसमृतभाषा" इत्यस्मात् "आकर्षकः बौद्धिकदृष्ट्या कठिनः ऐच्छिकविषयः" इति यावत् उन्नतम्।

---

अग्रिमः मार्गः

इतिहासः पर्याप्तं स्पष्टः: शास्त्रीयशिक्षणं सामाजिकैः, सांस्कृतिकैः, संस्थागतैः च कारणैः निवृत्तम्, न तु विषये रुचेः लोपात्। पुनरुज्जीवनप्रयत्नाः सूचयन्ति यत् श्रोतारः अद्यापि सन्ति, किन्तु प्रवेशमार्गः प्रायः विकीर्णः, व्ययसाध्यः, अनुपालने कठिनः वा।

अयम् एव अन्तरालः यं PRAVIEL पूरयितुं प्रयतते। उद्देश्यं न प्राचीनभाषाः नवीनतामात्रस्य उत्पादरूपेण परिवर्तयितुम्। उद्देश्यम् अस्ति शिक्षार्थिभ्यः प्रथमतत्त्वेभ्यः वास्तविकपठनं स्थिराभ्यासं च प्रति स्पष्टतरं मार्गं दातुम्।

मञ्चः कतिपयेषु सरलेषु सिद्धान्तेषु निर्मितः अस्ति:

• सुव्यवस्थितः पाठ्यमार्गः: ध्वनिः, व्याकरणं, शब्दावली, विविधाः अभ्यासाः च, ये अनन्ताभ्यासेषु परिभ्रमणस्य स्थाने वास्तविकग्रन्थान् प्रति नयन्ति।
• परीक्षितं कार्यम्: पाठाः कोशानां, प्रामाणिकव्याकरणानां, मूलग्रन्थानां च आधारेण निर्मीयन्ते, यत्र शक्यं तत्र प्रमाणोल्लेखैः सह।
• सुगमः आरम्भः: PRAVIEL इत्यस्य आरम्भः निःशुल्कः, येन कोऽपि भाषां परीक्ष्य निश्चिनुयात् कियत् दूरं गन्तव्यम् इति।

पुरातनी विद्यालयपद्धतिः तेनैव रूपेण न प्रत्यागमिष्यति। किन्तु श्रेष्ठतराणि साधनानि गम्भीरम् अध्ययनम् आरब्धुं निरन्तरं कर्तुं च सुकरतरं कर्तुं शक्नुवन्ति। एतत् एव कार्यम्।