जगतः प्रथमगणकयन्त्रस्य भूयिष्ठं नष्टम्

२०२५ तमे वर्षे निमज्जकाः यवनदेशस्य अन्तिकिथेराद्वीपसमीपे भग्ननौकां पुनः अगच्छन्, तस्याः प्राचीननौकायाः एव कञ्चित् भागम् उद्धृतवन्तः। बाह्यफलकत्रयम् अद्यापि आन्तरिकपर्शुना संयुक्तम् आसीत्। समीपे मर्मरखण्डाः भारघटाः च आसन्। स्थले अन्यः दलः बायेसगणितेन विवदमानः आसीत्, भग्नं कांस्यवलयं पुरा कति छिद्राणि परितः आसन् इति।

उभयोः अन्वेषणयोः समाना समस्या आसीत्: प्रमाणानां भूयिष्ठं नष्टम्।

अन्तिकिथेरायन्त्रं प्रति प्रवेशस्य अयं सत्यः मार्गः। जगतः प्रथमं गणकयन्त्रम् इति तस्य नामकरणं दुर्निवारम्, न च सर्वथा मिथ्या। एतत् अवशिष्टेषु सर्वप्राचीनं जटिलं दन्तचक्रयुक्तं ज्योतिर्गणनयन्त्रम्। तस्य हस्तके भ्रामिते बहूनि कांस्यदन्तचक्राणि आकाशस्य चक्राणि अनुकुर्वन्ति स्म। किन्तु यन्त्रस्य प्रायः तृतीयांशः एव अवशिष्टः, ८२ क्षीणखण्डेषु। यत् यन्त्रम् अद्य वयं प्रशंसामः तत् अंशतः प्राचीनवस्तु, अंशतः क्ष-किरणचित्रम्, अंशतः च संयतः तर्कः।

यन्त्रेण किं क्रियते स्म

पृष्ठभागात् आरम्भः श्रेयान्, यतः विद्वांसः तम् एव भागं सम्यक् अवगच्छन्ति। एकं सर्पिलं मानपट्टं १९ वर्षाणां मेटोनचक्रम् अन्वसरत्, यत् २३५ चान्द्रमासान् पुनरावर्तमाने पञ्चाङ्गे निवेशयति। अन्यत् २२३ मासानां सारोसचक्रम् अन्वसरत्, येन ग्रहणानि पूर्वम् एव ज्ञायन्ते स्म। तस्य कोष्ठाः केवलं ग्रहणं सम्भवेत् इति न अवदन्; केचन सूर्यग्रहणं वा चन्द्रग्रहणं वा भविष्यति इति कालेन अन्यविवरणैः च सह अलिखन्। लघुतरं मानपट्टं क्रीडोत्सवानां चतुर्वर्षचक्रम् अगणयत्।

एतत् अलङ्कारघटी न आसीत्। हस्तेन चालितं ज्योतिर्ज्ञानस्य प्रतिरूपम् आसीत्।

पुरोभागः अधिकः दीप्तिमान् न्यूनतरः निश्चितः च। शिलालेखाः सूर्यं चन्द्रं प्राचीनकाले ज्ञातान् पञ्च ग्रहान् च मुखपट्टे चलतः वर्णयन्ति। २०२१ तमस्य वर्षस्य एकं पुनर्निर्माणं दर्शितवत् यत् सघनः दन्तचक्रसमूहः कथं तत् प्रदर्शनं चालयितुम् अशक्नोत्, सूर्याय “लघुः सुवर्णगोलः” अपि सहितः। एतत् उत्तमं प्रतिरूपम्। किन्तु प्राप्तः पुरोदन्तचक्रक्रमः न। तेषु दन्तचक्रेषु बहूनि नष्टानि, अन्यानि पुनर्निर्माणानि अपि अद्यापि सम्भवन्ति।

अयं भेदः नैराश्यकारणं न; एषा एव कथा।

छिद्रवलयविवादः

छिद्राणाम् एका पङ्क्तिः अपि अस्य यन्त्रस्य विवादं पुनः उद्घाटयितुं शक्नोति।

२०२४ तमे वर्षे भौतिकविदौ Graham Woan Joseph Bayley च क्षतस्य पञ्चाङ्गवलयस्य मापनानि विश्लिष्टवन्तौ। तयोः प्रतिरूपं प्रायः ३५४ वा ३५५ वा छिद्रयुक्तं पूर्णवलयम् अवृणोत्, स्वकल्पनानुसारं ३६५ इति असम्भाव्यं च अमन्यत। एतत् ३६५ दिनात्मकस्य मिस्रपञ्चाङ्गस्य उपरि चान्द्रपञ्चाङ्गस्य विजयः इव श्रूयते।

न तावत् शीघ्रम्। वलयः अपूर्णः विकृतः च। विश्लेषणं कल्पयति यत् छिद्राणि वृत्ते समान्तरालेषु आसन्। अवशिष्टचिह्नेषु मिस्रमासनामानि अपि सन्ति, विभागानां गणना च मानपट्टं कथं कार्यं करोति स्म इति प्रमाणं न। फलं कौतूहलजनकं प्रमाणम्, न तु निर्णीतम् अभिधानम्।

यन्त्रं निरुद्धं भवेत् इति नाटकीयेषु वादेषु अपि सा एव सावधानता युज्यते। २०२५ तमस्य वर्षस्य एकस्मिन् पूर्वमुद्रितलेखे अनुकरणेन ज्ञातं यत् पर्याप्तमहान्तः निर्माणदोषाः पुनर्निर्मितानि दन्तचक्राणि निरोद्धुं वियोजयितुं वा शक्नुवन्ति। लेखकाः अपि अवदन् यत् अनुकरणे कल्पिताः दोषाः केवलं वस्तुतः चलतः प्राचीनयन्त्रस्य दोषेभ्यः महत्तराः स्युः। सङ्गणकप्रतिरूपं सम्भावनां परीक्षितुं शक्नोति; यत् दन्तचक्रं न अस्ति तत् निरीक्षितुं न शक्नोति।

नौका कथां परिवर्तयत्येव

एतत् यन्त्रं १९०१ तमे वर्षे स्पञ्जसङ्ग्राहकैः निमज्जकैः प्राप्तम्, ये रोमकालीनां भग्ननौकाम् अन्विष्यन्ति स्म। तत् एकाकि न अयात्। नौका प्रतिमाः काचपात्राणि मृत्पात्राणि अन्यं विलासभारं च अवहत्। नवीनतमं क्षेत्रकार्यं तस्य प्रसिद्धस्य यात्रिणः परितः नौकाम् एव पुनः निर्मिमीते।

२०२१ तः २०२५ पर्यन्तं प्रवृत्तस्य Return to Antikythera कार्यक्रमस्य अन्तिमे निवेदिते ऋतौ पुरातत्त्वविदः नौकाशरीरस्य संयुक्तं खण्डं प्रायः ४० गुणितं ७० सेण्टिमीटरमितम् उद्धृतवन्तः। एकस्य काष्ठनिदर्शनस्य कालः प्रायः ख्रीस्तपूर्वं २३५ इति निर्णीतः, यद्यपि वृक्षवलयकालः एकाकी नौका कदा निर्मिता, संस्कृता, निमग्ना वा इति न वदति। दलम् अपि अधिकान् मर्मरप्रतिमाखण्डान् अविन्दत्, समीपे भग्नावशेषाणां द्वितीयं सञ्चयं च अलिखत्, यस्य मुख्यस्थलेन सम्बन्धः अद्यापि अनिर्णीतः।

एतेषु किमपि अस्मान् न वदति यत् केन यन्त्रं निर्मितम्। पञ्चाङ्गनामानि कोरिन्थीयपरम्परां सूचयन्ति। क्रीडाविषयकः एकः शिलालेखः रोड्सद्वीपेन सम्बन्धं दृढीकरोति। आर्किमिडीसस्य यन्त्राणां प्राचीनवर्णनानि तस्य नाम लोभनीयं कुर्वन्ति, किन्तु हस्ताक्षरं नास्ति, यन्त्रं च सम्भवतः तस्मात् बहुभिः पीढिभिः परवर्ति। “आर्किमिडीसेन निर्मितम्” इति चलच्चित्रवाक्यम्। “गणितीययन्त्रविद्यायाः लुप्तायाः हेलेनिस्टिकपरम्परायाः उत्पन्नम्” इति एव प्रमाणानि वोढुं शक्नुवन्ति।

शब्दनिर्मितं यन्त्रम्

दन्तचक्राणि ध्यानम् आकर्षन्ति, किन्तु शिलालेखाः एव पुनर्निर्माणं सम्भवं कृतवन्तः। खण्डानाम् उपरि अन्तः च सहस्रशः सूक्ष्माणि प्राचीनग्रीकाक्षराणि अवशिष्टानि। क्ष-किरणसङ्गणकस्तरचित्रणं निगूढाः पङ्क्तीः पुनः दृष्टिपथम् आनयत्। तानि वचनानि प्रदर्शनानि चक्राणि वर्णान् प्रयोगनिर्देशान् च वर्णयन्ति। तानि यन्त्रे संलग्नानि अभिधानपत्राणि न; यन्त्रस्य एव अङ्गानि।

अतः प्राचीनभाषायाः पठनम् अप्रत्याशितरूपेण यन्त्रविद्यायाः समीपम् इव भासते। क्षीणे कांस्ये एकं पदं द्विसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं लुप्तस्य दन्तचक्रस्य रूपं नियन्तुं शक्नोति। PRAVIEL एतादृशानि द्वाराणि उद्घाटयितुम् एव वर्तते, यत्र व्याकरणं नष्टस्य वस्तुनः पुनर्निर्माणस्य साधनं भवति।

अन्तिकिथेरायन्त्रं प्रायः प्राचीनाः अस्माकं कल्पनायाः अपि अधिकं प्रगताः आसन् इति प्रमाणत्वेन प्रस्तूयते। श्रेयान् पाठः शान्ततरः। अस्माकं समीपे ८२ खण्डाः, कतिपये दुराग्रहिणः शिलालेखाः, अद्यापि विस्मयान् ददाना भग्ननौका, के भागाः ज्ञाताः के च सुन्दरम् अनुमिताः इति वक्तुं सिद्धाः गवेषकाः च सन्ति। आश्चर्यं न इदं यत् प्रहेलिका समाहिता; अपि तु इदं यत् लुप्तस्य यन्त्रस्य एतावान् भागः अद्यापि चलितुं शक्नोति।

स्रोतांसि

• Tony Freeth et al., "A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism" (Scientific Reports, 2021)
• Tony Freeth et al., "Calendars with Olympiad display and eclipse prediction on the Antikythera Mechanism" (Nature, 2008)
• Graham Woan and Joseph Bayley, "An improved calendar ring hole-count for the Antikythera mechanism" (2024)
• Paul Iversen, "Lunisolar Calendars, the Antikythera Mechanism, the Halieia of Rhodes" (2019)
• Vasileios Szigety and Daniel Arenas, "The Impact of Triangular-Toothed Gears on the Functionality of the Antikythera Mechanism" (2025)
• Swiss School of Archaeology in Greece, Annual Report 2025