Ἡ Ὑπεράσπισις τῶν Κλασσικῶν: Παρακμή, Ἀναβίωσις καὶ τὸ Μέλλον τῆς Μαθήσεως Ἀρχαίων Γλωσσῶν

Εἰσαγωγή: Διὰ τί Τοῦτο Ἔτι Σημαίνει

Ἐπὶ πολὺν χρόνον, ἡ κλασσικὴ παιδεία ἐσήμαινε μάθησιν Λατινικῆς, Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς ἢ ἀμφοτέρων. Ἡ ἐκπαίδευσις αὕτη ἐδίδου ποτε τοῖς κοινοῖς μαθηταῖς πολλῶν σχολείων ἄμεσον πρόσβασιν εἰς θεμελιώδη κείμενα ἱστορίας, φιλοσοφίας, λογοτεχνίας καὶ θρησκείας. Κατὰ τὸν τελευταῖον αἰῶνα, ἡ ὁδὸς αὕτη ἐστενώθη ὀξέως.

Τὸ δοκίμιον τοῦτο ἐξετάζει πῶς τὸ παλαιότερον ἐκεῖνο ὑπόδειγμα ἐλειτούργει, διὰ τί ἀνεχώρησε καὶ διὰ τί τὸ ἐνδιαφέρον πρὸς ἀρχαίας γλώσσας οὐδέποτε τελείως ἐξέλιπεν. Ἰσχυρίζεται δὲ ὅτι ἡ διατήρησις μόνη οὐκ ἀρκεῖ. Εἰ μέλλουσιν ἄνθρωποι ταύτας τὰς γλώσσας συνεχῶς μανθάνειν, δεῖ τὰ ὄργανα αὐτοῖς παρέχεσθαι ὅπου εἰσίν.

Ἡ μετάφρασις χρήσιμος μέν ἐστιν, ἀλλὰ πάντοτε αἱρέσεις ποιεῖται ὑπὲρ τοῦ ἀναγιγνώσκοντος. Ἦχος, ἔμφασις, ἀμφιβολία καὶ σύνταξις ὁμαλύνονται. Τὸ PRAVIEL ᾠκοδόμηται περὶ ἁπλῆς ἀποκρίσεως εἰς τοῦτο τὸ πρόβλημα: ποιεῖν τὴν ὁδὸν εἰς τὰ ἀρχικὰ κείμενα σαφεστέραν, στερεωτέραν καὶ εὐκολωτέραν εἰς τὸ διατηρεῖσθαι.

---

Ὅτε Ἡ Κλασσικὴ Παιδεία Ἦν Κανών

Ἡ κλασσικὴ παιδεία, κεντρωμένη περὶ Λατινικὴν καὶ Ἀρχαίαν Ἑλληνικήν, ἦν ποτε κίων τῆς ἀριστοκρατικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν ταῖς δυτικαῖς χώραις. Ὁ κάτωθεν πίναξ δείκνυσι τὰς κυριωτέρας χώρας καὶ τὰς περιόδους καθ᾽ ἃς τὰ Λατινικὰ καὶ τὰ Ἑλληνικὰ ἦσαν οὐσιώδη, πολλάκις δὲ ὑποχρεωτικά, ἐν τῇ παιδείᾳ.

Χώρα / Περιοχή	Ἐποχὴ κυριαρχίας τῆς κλασσικῆς παιδείας	Ἀπαιτήσεις Λατινικῶν / Ἑλληνικῶν
Μεγάλη Βρεττανία (Ἀγγλία καὶ Ἡνωμένον Βασίλειον)	16ος – μέσος 20ὸς αἰ.	Τὰ Λατινικὰ ἦσαν ὁ πυρήν τοῦ γραμματικοῦ σχολείου ἀπὸ τῆς Ἀναγεννήσεως ἕως τῶν ἀρχῶν τοῦ 20οῦ αἰῶνος. Ἡ γνῶσις Λατινικῶν ἀπῃτεῖτο διὰ τὴν εἴσοδον εἰς τὸ πανεπιστήμιον (Oxford/Cambridge) ἕως τῆς δεκαετίας τοῦ 1960. Ὀλίγα τινὰ Ἑλληνικὰ ἐδιδάσκοντο ἐν ταῖς ἀριστοκρατικαῖς σχολαῖς (π.χ. Eton)· τὸ Oxford/Cambridge ἀπῄτει βαθμὸν O-level ἐν Λατινικοῖς (καὶ ἕως τῶν ἀρχῶν τοῦ 20οῦ αἰ., Ἑλληνικοῖς) διὰ τὴν ἐγγραφήν. Ἡ ἔκφρασις "σχολεῖον Λατινικῶν" ἐπεβίωσεν ἐν Βρετανίᾳ διὰ τὰς ἀκαδημαϊκὰς δευτεροβαθμίους σχολάς.
Ἡνωμέναι Πολιτεῖαι	17ος – ἀρχόμενος 20ὸς αἰ.	Τὰ Λατινικὰ καὶ πολλάκις τὰ Ἑλληνικὰ ἐκυριάρχουν ἐν τοῖς ἀποικιακοῖς καὶ τοῖς τοῦ 19οῦ αἰῶνος προγράμμασιν. Τὰ πρῶτα κολέγια ἐδίδασκον ἐν Λατινικοῖς, καὶ ἡ εἴσοδος πολλάκις ἀπῄτει γνῶσιν Λατινικῶν/Ἑλληνικῶν. Ἡ ἐξέτασις τοῦ Harvard τοῦ 1642, παραδείγματος χάριν, ἀπῄτει ἀνάγνωσιν κλασσικῶν Λατίνων συγγραφέων καὶ βασικὰ Ἑλληνικά. Περὶ τὸ 1900, σχεδὸν 50% τῶν Ἀμερικανῶν μαθητῶν δημοσίων λυκείων ἐσπούδαζον Λατινικά. Τὸ Yale ἐτήρει Ἑλληνικάς ἀπαιτήσεις εἰσαγωγῆς ἕως τοῦ 1904 καὶ Λατινικάς ἕως τοῦ 1931, μεθ᾽ ὃ αἱ κλασσικαὶ γλῶσσαι ἔπαυσαν ὑποχρεωτικαὶ εἶναι.
Γερμανία (Πρωσσία)	18ος – μέσος 20ὸς αἰ.	Τὸ ἀνθρωπιστικὸν Gymnasium ἦν ὁ ἄμεσος διάδοχος τοῦ μεσαιωνικοῦ σχολείου Λατινικῶν. Ἀπῄτει Λατινικά (καὶ ἐν Altsprachliches Gymnasium, Ἀρχαίαν Ἑλληνικήν) διὰ τοὺς πανεπιστημιακῶς προσανατολισμένους μαθητάς. Κατὰ τὸν 19ον αἰ., ἄλλα σχολεῖα (Realgymnasium/Realschule) ἀνεφάνησαν, ἐπιτονίζοντα νέας γλώσσας καὶ ἐπιστήμας. Τὸ κλασσικὸν Gymnasium ἦν ἡ θύρα εἰς τὰ πανεπιστήμια καὶ τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν ἕως τῶν ἀρχῶν τοῦ 20οῦ αἰ.
Γαλλία	19ος – μέσος 20ὸς αἰ.	Ὑπὸ τὰς Ναπολεοντείους μεταρρυθμίσεις, τὸ lycée εἶχε "κλασσικὴν" ὁδὸν ἀπαιτοῦσαν Λατινικά (καὶ πολλάκις Ἑλληνικά). Τὰ Λατινικὰ ἦσαν τὸ κύριον μάθημα τοῦ baccalauréat. Ἐν τῷ μέσῳ τοῦ 20οῦ αἰ., τὰ Λατινικὰ κατέστησαν προαιρετικά, καὶ ἕως τοῦ 2023, μόνον ~9% τῶν Γάλλων δευτεροβαθμίων μαθητῶν σπουδάζουσι Λατινικά.
Ἰταλία	ἀπὸ τῆς δεκαετίας τοῦ 1860 – σήμερον (κλασσικὴ ὁδός)	Ἀπὸ τῆς ἑνοποιήσεως, ἡ Ἰταλία ἵδρυσε τὸ Liceo Classico, ὅπου τὰ Λατινικὰ καὶ ἡ Ἀρχαία Ἑλληνικὴ εἶναι ὑποχρεωτικά. Ἡ ὁδὸς αὕτη, ἱστορικῶς τῆς διανοητικῆς ἐλίτης, ἔτι ὑπάρχει. Σήμερον, σχεδὸν τὸ ἓν τρίτον τῶν Ἰταλῶν ἀποφοίτων λυκείου ἐσπούδασε Λατινικὰ ἐπὶ πέντε ἔτη.
Λοιπὴ Εὐρώπη (Ἱσπανία, Αὐστρία κτλ.)	16ος – 20ὸς αἰ.	Τὰ Λατινικὰ "trivial" σχολεῖα ἦσαν κοινὰ ἀνὰ τὴν Εὐρώπην ἕως τοῦ 1500. Ἐν τῇ Αὐστρο-Οὐγγρικῇ Αὐτοκρατορίᾳ, Ἱσπανίᾳ, Ὁλλανδίᾳ καὶ Σκανδιναβίᾳ, τὰ Λατινικὰ ἐδιδάσκοντο ἐπὶ πολὺ ἐν ταῖς προπαρασκευαστικαῖς σχολαῖς. Γενικῶς, τὰ Λατινικὰ ἀπεσύρθησαν ὡς καθολικὴ ἀπαίτησις ἐν τέλει τοῦ 19οῦ ἢ τοῦ μέσου τοῦ 20οῦ αἰῶνος.

Σημείωσις: Ἐν τῷ μεσαιωνικῷ καὶ τῷ πρωίμῳ νεωτερικῷ περιόδῳ, τὰ Λατινικὰ ἦσαν ἡ lingua franca τῆς παιδείας ἀνὰ τὴν Εὐρώπην. Τὰ πανεπιστήμια ἐδίδασκον ἐν Λατινικοῖς, καὶ τὰ δευτεροβάθμια "σχολεῖα Λατινικῶν" παρεσκεύαζον τοὺς μαθητὰς δι᾽ ἐκεῖνον τὸν κόσμον. Ἡ Ἀρχαία Ἑλληνικὴ εἰσῆλθε εἰς τὰ προγράμματα κατὰ τὴν Ἀναγέννησιν (15ος–16ος αἰ.) ὅτε οἱ Οὐμανιστὲς λόγιοι ἐπρέσβευον τὴν ἀνάγνωσιν τῶν ἀρχικῶν κειμένων. Οὕτως, ἐν τῷ 18ῳ καὶ 19ῳ αἰῶνι, ἡ "κλασσικὴ παιδεία" ἦν τὸ γνώρισμα τοῦ πεπαιδευμένου ἀνθρώπου ἐν τῇ Δύσει.

---

Μεταβολὴ καὶ Παρακμή: Πότε καὶ Διὰ τί Ἡ Κλασσικὴ Παιδεία Ἀνεχώρησε

Κατὰ τὸν 20ον αἰῶνα, αἱ πλεῖσται χῶραι κατέλιπον τὰ Λατινικὰ καὶ τὰ Ἑλληνικὰ ὡς κεντρικὰς ἀπαιτήσεις διὰ μεταβαλλομένας ἐκπαιδευτικὰς προτεραιότητας καὶ τὴν δημοκρατικοποίησιν.

• Μεταρρυθμίσεις ἀρχῶν 20οῦ αἰῶνος: Ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις, τὰ μεγάλα πανεπιστήμια ἤρξαντο καταργεῖν τὰς εἰσαγωγικὰς ἐξετάσεις κλασσικῶν γλωσσῶν. Τὸ Harvard κατέστησε τὰ Ἑλληνικὰ προαιρετικὰ ἐν ταῖς δεκαετίαις 1880–1890, τὸ δὲ Yale ἐτήρησεν ὑποχρεωτικὰ Ἑλληνικὰ ἕως τοῦ 1904 καὶ Λατινικὰ ἕως τοῦ 1931. Ἅμα δὲ τοῖς κολεγίοις, τὰ λύκεια ἠκολούθησαν. Τὸ Cambridge καὶ τὸ Oxford κατήργησαν τὴν εἰσαγωγικὴν ἐξέτασιν Λατινικῶν ἕως τοῦ 1960–61.

• Διεύρυνσις προσβάσεως καὶ "ὠφελιμιστικὴ" παιδεία: Ἅμα τῇ διευρύνσει τῆς δευτεροβαθμίου παιδείας εἰς τὰς μάζας, αἱ κλασσικαὶ γλῶσσαι θεωρήθησαν ὅλο καὶ μᾶλλον ἀριστοκρατικαὶ ἢ ἄχρηστοι. Παιδαγωγοὶ ὤθουν πρὸς προγράμματα ἀσκοῦντα τοὺς μαθητὰς εἰς νεωτερικὰ ἐπαγγέλματα. Φιλόσοφοι ὡς ὁ Benjamin Franklin καὶ ὁ Benjamin Rush ἐπεχείρησαν νὰ ἀντικαταστήσωσι τὰ Ἑλληνικά/Λατινικὰ δι᾽ ἐπιστημῶν, μηχανικῆς καὶ νέων γλωσσῶν.

• Μεσαῖος 20ος αἰὼν (Μεταπολεμικὴ Πτῶσις): Ἡ δραματικωτέρα παρακμὴ ἐγένετο μεταξὺ τῆς δεκαετίας τοῦ 1950 καὶ τοῦ 1970. Μετὰ τὸν Β' Παγκόσμιον Πόλεμον, καὶ μάλιστα μετὰ τὴν ἐκτόξευσιν τοῦ σοβιετικοῦ Sputnik (1957), ἡ ἐκπαιδευτικὴ πολιτικὴ τῶν Η.Π.Α. ἐπιτόνισε τὰς ἐπιστήμας καὶ τὴν τεχνολογίαν. Τὸ ἓν στατιστικὸν στοιχεῖον καλῶς δείκνυσι τὴν κατάρρευσιν: ὁ ἀριθμὸς τῶν Ἀμερικανῶν λυκειαστῶν σπουδαζόντων Λατινικὰ κατέπεσεν ἀπὸ ~700.000 τῷ 1962 εἰς ~150.000 τῷ 1976, πτῶσις 80% ἐν μόνοις 15 ἔτεσιν.

Κυριώτεραι Αἰτίαι τῆς Παρακμῆς

• Δημοκρατικοποίησις καὶ ἀντι-ἀριστοκρατισμός: Ἅμα τῷ γενέσθαι τὴν δευτεροβαθμίαν παιδείαν καθολικήν, οἱ παιδαγωγοὶ εἶδον τὰ κλασσικὰ ὡς "ἀριστοκρατικὸν" κατάλοιπον ἀσύμφωνον πρὸς τὴν ἰσότητα τῆς προσβάσεως. Τὰ σχολικὰ συστήματα κατήργησαν ἀπαιτήσεις αἵτινες ἐβλάπτον τοὺς μαθητὰς ἄνευ προπαρασκευαστικῶν Λατινικῶν.

• Ἐπιστημονικὴ καὶ τεχνικὴ ἐστίασις: Αἱ ἀνάγκαι τῆς οἰκονομίας μετεστράφησαν πρὸς ἐπιστήμας, μηχανικὴν καὶ νεωτερικὰς δεξιότητας. Ἐν ταῖς Η.Π.Α., ὁμοσπονδιακαὶ πρωτοβουλίαι ὡς ὁ νόμος Ἐθνικῆς Ἀμύνης Παιδείας (1958) ἔχεαν πόρους εἰς ἐπιστήμας καὶ νέας ξένας γλώσσας, ἀλλ᾽ οὐκ εἰς Λατινικά.

• Παιδαγωγικὴ θεωρία — Προοδευτισμός: Οἱ προοδευτικοὶ παιδαγωγοὶ ἐπεχείρησαν λιγώτερον ἀπομνημόνευσιν καὶ περισσοτέραν "μάθησιν διὰ πράξεως." Ἡ παλαιὰ μέθοδος γραμματικῆς-μεταφράσεως Λατινικῶν ἐθεωρεῖτο πεζὴ καὶ ἀκατάλληλος διὰ τὸν γενικὸν μαθητικὸν πληθυσμόν.

• Πολιτιστικαὶ καὶ ἰδεολογικαὶ μεταβολαί: Μετὰ τὸν Β' Παγκόσμιον Πόλεμον, ὁ δυτικὸς πολιτισμὸς ἐβίωσε ὅπερ οἱ ἱστορικοὶ καλοῦσι "φθίνουσαν ἐμπιστοσύνην εἰς τὰ ἀνθρωπιστικὰ ἰδεώδη." Νέαι φιλοσοφίαι ὡς ὁ ἠθικὸς σχετικισμὸς καὶ ἡ μετανεωτερικότης ἀμφεσβήτησαν τὴν ἀξίαν τοῦ δυτικοῦ κανόνος.

• Τέλος τῶν Λατινικῶν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ: Ἡ Β' Σύνοδος τοῦ Βατικανοῦ (1962–65) κατήργησε τὴν συνήθη χρῆσιν Λατινικῶν ἐν τῇ λειτουργίᾳ. Τὰ καθολικὰ σχολεῖα, τὰ ὁποῖα ἦσαν ὀχυρὰ τῶν Λατινικῶν, ταχέως περιέστειλαν τὴν διδασκαλίαν.

Ἕως τοῦ τέλους τοῦ 20οῦ αἰῶνος, ἡ κλασσικὴ παιδεία εἶχε ἐπιβιώσει κυρίως ἐν ὀλίγαις ἀριστοκρατικαῖς σχολαῖς ἢ ὡς εἰδικευμένον πανεπιστημιακὸν πτυχίον. Ἡ ταχυτάτη κατάρρευσις ἐγένετο μεταξὺ τοῦ 1950 καὶ τοῦ 1970.

---

Διανοητικαὶ Τάσεις Συμβάλλουσαι εἰς τὴν Παρακμήν

Πολλαὶ διανοητικαὶ κινήσεις μετέβαλον τὴν στάσιν τῶν παιδαγωγῶν πρὸς τὰ Ἑλληνορρωμαϊκὰ κλασσικά:

• Πραγματισμὸς καὶ ὠφελιμισμός: Φιλόσοφοι ὡς ὁ John Dewey ἰσχυρίσθησαν ὅτι τὰ προγράμματα δέοι νὰ προτάσσωσι σύγχρονον γνῶσιν καὶ δεξιότητας. Αἱ κλασσικαὶ γλῶσσαι κατεκρίθησαν ὡς στεροῦσαι ἀμέσου χρησιμότητος. Ἡ ἐρώτησις "Ποία χρῆσις ἐστι πρακτικὴ τούτου;" πολλάκις ἀπεκρίνετο "Οὐδεμία."

• Προοδευτισμὸς ἐν παιδείᾳ: Ἡ κίνησις αὕτη ἐθεώρει τὸ παραδοσιακὸν κλασσικὸν πρόγραμμα ὡς ἄγαν ἄκαμπτον καὶ ἄσχετον. Εἰσήγαγε ἐκλεκτὰ μαθήματα εἰς βάρος πολλάκις τῶν Λατινικῶν καὶ Ἑλληνικῶν.

• Νεωτερισμὸς καὶ ἐπιστῆμαι: Ἡ εὐρυτέρα κίνησις τοῦ νεωτερισμοῦ ἐτίμα τὴν καινοτομίαν ὑπὲρ τῆς παραδόσεως. Τῷ 1800, παραπομπὴ εἰς Ἀριστοτέλη ἢ Κικέρωνα παρεῖχε διανοητικὸν κῦρος· τῷ 1950, παραπομπὴ εἰς Newton ἢ Darwin ἐποίει τοῦτο.

• Μαρξισμὸς καὶ κριτικὴ παιδαγωγική: Ἀριστεραὶ κριτικαὶ ἔβλεπον τὴν "κλασσικὴν παιδείαν" τῆς ἐλίτης ὡς μηχανισμὸν ἀναπαραγωγῆς κοινωνικῆς τάξεως. Μεταγενέστεραι θεωρίαι κριτικῆς παιδαγωγικῆς ἠρώτων ποίαν γνῶσιν ἐδιδάσκοντο, ἰσχυριζόμεναι ὅτι ἡ ἐστίασις εἰς Ἕλληνας καὶ Λατίνους συγγραφεῖς ἐκέντρου ἐπὶ "νεκρῶν λευκῶν ἀνδρῶν" ἀγνοοῦσα ἄλλας ἱστορίας.

• Μετανεωτερικότης καὶ σχετικισμός: Ἡ μετανεωτερικὴ σκέψις ἠμφεσβήτησε τὴν ἰδέαν κάθε μιᾶς παράδοσεως ὡς κριτηρίου γνώσεως. Τὰ κλασσικὰ μετεστράφησαν ἐκ τιμωμένης σοφίας εἰς μίαν μόνον πολιτιστικὴν ὀπτικὴν μεταξὺ πολλῶν.

• Πολυπολιτισμικότης καὶ κριτικαὶ ταυτότητος: Ἀπὸ τῆς δεκαετίας τοῦ 1980, κινήματα πολυπολιτισμικῆς παιδείας ἐζήτουν προγράμματα ἀντικατοπτρίζοντα ποικίλους πολιτισμούς, οὐ μόνον τὴν "κλασσικὴν" εὐρωπαϊκὴν κληρονομίαν.

Ἐν ἑνί, ἰδεολογικὰ ῥεύματα ἐκ πολλῶν διευθύνσεων συνέκλιναν εἰς τὴν ἐκθρόνισιν τῆς κλασσικῆς παιδείας.

---

Συνέπειαι τῆς Ἀφαιρέσεως Κλασσικῆς Παιδείας

Τί συμβαίνει ὅτε τὰ σχολεῖα παύουσι διδάσκοντα Λατινικὰ καὶ Ἑλληνικά; Ἐρευνηταὶ καὶ παιδαγωγοὶ συνεζήτησαν τὰς ἐπιπτώσεις ἐπὶ δεκαετίας. Πολλαὶ ἀρνητικαὶ συνέπειαι συχνῶς σημειοῦνται:

• Ἐρώδευσις γλωσσικῶν δεξιοτήτων καὶ λεξιλογίου: Ἰσχυρὸς ἰσχυρισμὸς παρὰ λογίοις ἐστὶν ὅτι ἡ ἐγκατάλειψις αὐστηρῆς γλωσσικῆς μελέτης συνεβάλε εἰς μετρήσιμον παρακμὴν τῆς γλωσσικῆς ἱκανότητος μαθητῶν. Οἱ βαθμοὶ SAT Verbal κατεκρημνίσθησαν σημαντικῶς μεταξὺ τῶν ἀρχῶν τῆς δεκαετίας τοῦ 1960 καὶ τῶν ἀρχῶν τοῦ 1980, ἀκριβῶς ὅτε τὰ κλασσικὰ προγράμματα κατελείφθησαν.

• Ἀπώλεια αὐστηρότητος κριτικῆς σκέψεως: Ἡ κλασσικὴ γλωσσικὴ παιδεία ἐθεωρεῖτο ἀνέκαθεν ὡς ἀναπτύσσουσα πνευματικὴν πειθαρχίαν. Ἡ μετάφρασις Λατινικῆς προτάσεως ἀπαιτεῖ ἔχειν ἐν νῷ πολλαπλὰς δευτερευούσας προτάσεις ταυτοχρόνως, ἄσκησίς τις διανοητικῆς γυμνασίας ἣν τινες παιδαγωγοὶ λέγουσιν οἰκοδομεῖν διανοητικὴν ἀντοχήν.

• Πολιτιστικὴ καὶ ἱστορικὴ ἀναλφαβησία: Κοινὴ συνέπεια ἐστὶν ὅτι οἱ μαθηταὶ ἄνευ κλασσικῆς παιδείας ἧσσον γιγνώσκουσι τὰ θεμέλια τῆς δυτικῆς λογοτεχνίας, ἱστορίας καὶ φιλοσοφίας. Ἀναφοραὶ Ἑλληνορρωμαϊκαί διαπερῶσι τὸν κόσμον ἡμῶν — ἡ πτέρνα τοῦ Ἀχιλλέως, τὸ ἔργον τοῦ Ἡρακλέους, ἡ κίστη τῆς Πανδώρας — ἄνευ δέ τινος κλασσικῆς παιδείας, αἱ ἀναφοραὶ αὗται χάνουσι τὴν σημασίαν αὐτῶν.

• Μειωμένη διανοητικὴ αὐτονομία: Ἡ ἀνάγνωσις ἀρχαίων κειμένων ἐν τῷ πρωτοτύπῳ ἐπιτρέπει ἀμεσωτέραν ἐπικοινωνίαν μετά τινων τῶν μεγίστων νόων τῆς ἱστορίας ἄνευ μεσολαβήσεως. Ἄνευ ταύτης τῆς ἱκανότητος, οἱ νεώτεροι μαθηταὶ δέονται μεταφραστῶν καὶ σχολιαστῶν, χάνοντες σημαντικὰς ἀποχρώσεις καὶ ῥητορικὰς λεπτότητας.

• Ἠθικαὶ καὶ εἰδικαὶ ἐπιπτώσεις: Ἡ κλασσικὴ λογοτεχνία καὶ ἡ ἱστορία θέτουσιν ἀνθεκτικὰ ἠθικὰ ζητήματα. Ἡ ἀπώλεια τῆς κλασσικῆς παιδείας ὤθησέ τινας νὰ ἰσχυρίζωνται ὅτι τὰ σχολεῖα ἀπώλεσαν καὶ βάθος τι ἐν τῇ ἠθικῇ συλλογιστικῇ.

---

Ἡ Κατάστασις τῶν Κλασσικῶν ἐν Ἀκαδημίᾳ: Κρίσις καὶ Κριτικαί

Ἐν τῇ ἀνωτάτῃ παιδείᾳ, ὁ τομεὺς τῶν κλασσικῶν θεωρεῖται εὑρέως ὡς εὑρισκόμενος ἐν εὐάλωτῃ καταστάσει. Κυριώτεραι ἐνδείξεις:

• Φθίνουσαι ἐγγραφαὶ καὶ προγράμματα: Ὁ ἀριθμὸς τῶν φοιτητῶν εἰς τομέα Κλασσικῶν πεπτωκότος ὀξέως. Ἐν ταῖς Η.Π.Α., τὰ ἐτήσια πτυχία ἐν Κλασσικοῖς ἔπεσον ἀπὸ πλέον τῶν 1.200 τῷ 2013 εἰς μόνον 736 τῷ 2020, μείωσις 40% ἐν ἐλάσσοσιν ἔτεσι δέκα. Τῷ 2021, τὸ Howard University ἔκλεισε τμῆμα κλασσικῶν, τοὐλάχιστον δεκάδι ἄλλων ἱδρυμάτων ἑπόμενον.

• Μεταβολαὶ προγράμματος καὶ κριτήρια: Τὸ Princeton τῷ 2021 κατήργησε τὴν ἀπαίτησιν γλώσσης Ἑλληνικῆς/Λατινικῆς διὰ τοὺς προπτυχιακοὺς φοιτητάς, ἵνα ἐνθαρρύνῃ εὐρύτερον φάσμα μαθητῶν. Ἐνῶ τοῦτο ἀποσκοπεῖ εἰς τὴν ἀύξησιν τῆς ποικιλομορφίας, κριτικοὶ θεωροῦσιν αὐτὸ χαλάρωσιν τῶν κριτηρίων ὑποσκάπτουσαν τὸν πυρῆνα τοῦ τί σημαίνουν "κλασσικά": ἀσχολία μετὰ τῶν ἀρχικῶν κειμένων.

• Ἰδεολογικαὶ κριτικαὶ τῶν κλασσικῶν: Ὁ τομεὺς ἀντιμετώπισε ἐντατικὴν ἀνάκλασιν περὶ τῆς συνάρτησίν αὐτοῦ μετὰ δυτικοῦ ἰμπεριαλισμοῦ καὶ ἀποκλειστικῶν ἀφηγήσεων. Τοῦτο ὤθησε εἰς κλήσεις "ἀποαποικισμοῦ" τῶν κλασσικῶν, εἰς ἀναθεώρησιν τοῦ πῶς καὶ διὰ τί μελετῶμεν Ἑλλάδα καὶ Ῥώμην.

• Δημοφιλὲς ἐνδιαφέρον ἔναντι ἀκαδημαϊκῆς παρακμῆς: Ἐνδιαφερόντως, ἐνῶ τὰ ἐπίσημα ἀκαδημαϊκὰ προγράμματα συρρικνοῦνται, τὸ ἐνδιαφέρον τοῦ κοινοῦ διὰ τὴν κλασσικὴν ἀρχαιότητα παραμένει ἐμφανές. Εὐπωλούμενα μυθιστορήματα (Circe, Song of Achilles), ταινίαι (Gladiator) καὶ παίγνια (Assassin's Creed Odyssey) δείκνυσιν ὅτι οἱ Ἑλληνορρωμαϊκοὶ μῦθοι καὶ ἡ ἱστορία ἔτι γοητεύουσι τοὺς ἀνθρώπους.

---

Ἀναβιωτικαὶ Προσπάθειαι καὶ Νεώτεραι Κινήσεις ἐν Κλασσικῇ Παιδείᾳ

Παρὰ τὴν παρακμήν, ἡ ἱστορία τῆς κλασσικῆς παιδείας δὲν εἶναι μόνον διαφθορᾶς. Κατὰ τὰς τελευταίας δεκαετίας, ἀξιόλογαι ἀναβιωτικαὶ προσπάθειαι καὶ καινοτόμοι κινήσεις ἐπανεισήγαγον Λατινικά, Ἑλληνικὰ καὶ κλασσικὴν μάθησιν.

• Κίνησις κλασσικῆς παιδείας ἐν σχολείοις K–12 (ἰδίως Η.Π.Α.): Σημαντικὴ ἀναβίωσις τελεῖται ἐν πρωτοβαθμίᾳ καὶ δευτεροβαθμίᾳ παιδείᾳ διὰ χαλαροῦ συνασπισμοῦ ἰδιωτικῶν κλασσικῶν σχολείων, σχολείων χάρτου καὶ δικτύων ἐκπαιδεύσεως κατ᾽ οἶκον. Ἑκατοντάδες νέα σχολεῖα υἱοθέτησαν κλασσικὸν ὑπόδειγμα ἐν τοῖς τελευταίοις εἴκοσιν ἔτεσι, πολλάκις μετ᾽ ἀρίστων ἀκαδημαϊκῶν ἀποτελεσμάτων.

• Πρωτοβουλίαι Βρετανίας καὶ Εὐρώπης: Ἐν τῇ Βρετανίᾳ, φιλανθρωπικαὶ ὀργανώσεις ὡς ἡ Classics for All εἰργάσθησαν ὥστε νὰ ἐπαναφέρωσι τὸ μάθημα. Ἕως τῆς δεκαετίας τοῦ 2020, σχεδὸν 20% τῶν Βρετανικῶν δευτεροβαθμίων σχολείων προσφέρουσι Λατινικά, παρουσία ἀξιόλογος δεδομένης τῆς σχεδὸν ἐξαφανίσεώς των ἐν δημοσίοις σχολείοις πρὸ ὀλίγων δεκαετιῶν. Τὸ Cambridge Latin Course, χρώμενον ἀφηγηματικῇ μεθόδῳ, ἐπανέστησε τὴν διδασκαλίαν Λατινικῶν.

• Παιδαγωγικὴ καινοτομία — Ζῶσα Λατινική: Κίνησίς τις γνωστὴ ὡς "Ζῶσα Λατινικὴ" ἢ "Ἐνεργὸς Λατινικὴ" ἀνεφάνη, χρωμένη προφορικῇ Λατινικῇ ἐν τῇ τάξει ὥστε νὰ διδάσκῃ τὴν γλῶσσαν φυσικώτερον, ὡς νέαν γλῶσσαν. Ἡ μέθοδος αὕτη κατέστησε τὰ Λατινικὰ ἑλκυστικώτερα.

• Ψηφιακοὶ πόροι καὶ ἠλεκτρονικαὶ κοινότητες: Τὸ διαδίκτυον ηὔξησε δραματικῶς τὴν πρόσβασιν εἰς κλασσικὴν λογοτεχνίαν καὶ μαθησιακὰ ὄργανα. Ἔργα ὡς ἡ Perseus Digital Library ἔθεσαν ἀχανῆ σώματα Ἑλληνικῶν καὶ Λατινικῶν κειμένων εἰς τὸ διαδίκτυον μετὰ ἰσχυρῶν ἀναλυτικῶν ὀργάνων.

• Ἀποτελέσματα ἀναβιωτικῶν προσπαθειῶν: Αἱ ἐγγραφαὶ Λατινικῶν ἐν ταῖς Η.Π.Α., μετὰ τὴν ἐλεύθερον πτῶσιν τῆς δεκαετίας τοῦ 1970, ἐσταθεροποιήθησαν καὶ ἐπανήρχισαν ἠρέμα εἰς τὴν δεκαετία τοῦ 2000. Ἡ ἐξέτασις AP Latin ἔχει σήμερον πλέον τῶν 6.000 ὑποψηφίων ἐτησίως.

---

Ἡ Πρόσθιος Ὁδός

Ἡ ἱστορία εἶναι ἀρκούντως σαφής: ἡ κλασσικὴ παιδεία ἀνεχώρησε δι᾽ ἀγαθοὺς κοινωνικοὺς καὶ πολιτιστικοὺς λόγους, οὐκ ἐπεὶ τὸ ἐνδιαφέρον πρὸς τὸ ἀντικείμενον ἐξηφανίσθη. Αἱ ἀναβιωτικαὶ προσπάθειαι δείκνυσιν ὅτι ἀκροατήριον ἔτι ὑπάρχει, ἀλλ᾽ ἡ ὁδὸς εἴσω εἶναι πολλάκις διεσκορπισμένη, δαπανηρὰ ἢ δύσκολος νὰ διατηρηθῇ.

Τοῦτο τὸ χάσμα τὸ PRAVIEL πειρᾶται ἀναπληρῶσαι. Ὁ σκοπὸς δὲν ἐστι μεταβαλεῖν τὰς ἀρχαίας γλώσσας εἰς νεωτερικὸν προϊόν. Ἐστι δοῦναι τοῖς μανθάνουσι σαφεστέραν ὁδὸν ἀπὸ τῶν πρώτων ἀρχῶν ἕως τῆς ἀληθινῆς ἀναγνώσεως καὶ τῆς σταθερᾶς ἀσκήσεως.

Ἡ πλατφόρμα ᾠκοδόμηται περὶ ὀλίγων ἁπλῶν ἀρχῶν:

• Τεταγμένη ὁδὸς μαθήσεως: Ἦχος, γραμματική, λεξιλόγιον καὶ ποικίλαι ἀσκήσεις ἄγουσαι εἰς ἀληθινὰ κείμενα ἀντὶ ἀτελεύτητων κυκλικῶν γυμνασίων.
• Ἐλεγμένον ἔργον: Τὰ μαθήματα οἰκοδομοῦνται πρὸς λεξικά, παραπεμπτικὰς γραμματικὰς καὶ πρωτογενῆ κείμενα, μετὰ παραπομπῶν ὅπου παρέχεσθαι δύνανται.
• Ἀρχὴ ῥᾳδία: Προῖκα ἔξεστιν ἄρξασθαι ἐν τῷ PRAVIEL, ὥστε πᾶς τις γλώττης πειρᾶσθαι δύναται πρὶν κρῖναι μέχρι τίνος προελθεῖν βούλεται.

Τὸ παλαιότερον σχολικὸν ὑπόδειγμα οὐκ ἐπανέρχεται ἐν τῇ αὐτῇ μορφῇ. Ἀλλὰ κρείττονα ὄργανα δύνανται ποιεῖν τὴν σπουδαίαν μελέτην εὐκολωτέραν ἄρξαιθαι καὶ εὐκολωτέραν συνεχίζεσθαι. Τοῦτό ἐστι τὸ ἔργον.