Πῶς Ἴσμεν ὅτι ὁ Καῖσαρ Ἔλεγε «Ουάινι, Ουίδι, Ουίκι»

Veni, vidi, vici. Πάντες ἴσασι πῶς ἠχεῖ· «Βένι, Βίδι, Βίτσι». Πάντες σφάλλονται.

Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ εἶπεν ἄν τι πολὺ ἐγγύτερον τῷ «Ουάινι, Ουίδι, Ουίκι». Ἐν τῇ κλασικῇ Λατινικῇ τὸ γράμμα V ὡς τὸ ἡμέτερον W ἐπροφέρετο, καὶ τὸ C ἀεὶ σκληρὸν K ἦν, οὐδέποτε τὸ μαλακὸν «τσ» ἢ «σ» ὃ οἱ ὕστεροι αἰῶνες αὐτῷ ἔδωκαν. Οὐκ ἔστιν εἰκασία οὐδὲ μόδα. Δυνάμεθα ὄντως αὐτὸ ἀποδεῖξαι, καὶ μία τῶν ἀποδείξεων σκῶμμά ἐστι περὶ σύκων.

Ὁ πωλητὴς σύκων ὃς συμφορὰν προεῖπεν

Ὁ Ῥωμαῖος στρατηγὸς Κράσσος ἐν τῷ λιμένι τοῦ Βρεντεσίου ἦν, τὸν στρατὸν αὐτοῦ εἰς τὰς ναῦς ἐπιβιβάζων διὰ ἐκστρατείαν εἰς τὴν ἀνατολὴν ἥτις τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ἐν Κάρραις τελευτήσειεν. Ἐν ᾧ ἐπέβαινε, πλανώδης τις πωλητὴς σῦκα ἀπὸ πόλεως ὀνόματι Καῦνος (Caunus) εἰσηγμένα ἐπώλει, τὸ ἐμπόρευμα αὐτοῦ κραυγάζων· «Cauneas! Cauneas!» («Σῦκα Καύνια!»).

Ὁ Κικέρων, ὁ τὴν ἱστορίαν ἀφηγούμενος, τὸ φρικῶδες σημειοῖ· εἰ οἰωνόν τινα ἠκροῶ, ἐκείνη ἡ κραυγὴ ἀκριβῶς ὡς cave ne eas, «φυλάττου, μὴ ἴῃς», ἠχεῖ. Ἔδει τὸν Κράσσον τὴν προειδοποίησιν ἀκοῦσαι καὶ οἴκοι μεῖναι.

Νῦν δὲ κάθισον ἐπὶ τῷ διὰ τί τὸ λογοπαίγνιον ἐργάζεται. Μόνον ἐργάζεται εἰ τὸ cave, «φυλάττου», φθόγγῳ W, σχεδὸν «ΚΑ-ουε», ἐπροφέρετο, ἱκανῶς ἐγγὺς τῷ «cau-» τοῦ «Cauneas» ὥστε αὐτῷ συγχεῖσθαι. Ῥωμαϊκὸν οὖς τὸ V ὡς W ἤκουεν. Εἰ οἱ ἀναγνῶσται τοῦ Κικέρωνος «ΚΑ-βε» ἔλεγον (φθόγγῳ v), τὸ σκῶμμα ἂν κατέρρει. Παρερχόμενόν τι λογοπαίγνιον ἀπὸ δισχιλίων ἐτῶν, ἐν δοκιμίῳ περὶ μαντικῆς διασωθέν, σκληρὰ ἀπόδειξις ἀναφαίνεται πῶς γράμμα ἐπροφέρετο.

Τοῦτό ἐστιν ἀκριβῶς τὸ εἶδος τοῦ ἀνιχνευτικοῦ ἔργου ὄπισθεν τοῦ ὃ οἱ μελετηταὶ τὴν ἀποκατεστημένην κλασικὴν προφορὰν καλοῦσι. Τὸ μέγα ἔργον ἀναφορᾶς, τὸ Vox Latina τοῦ W. Sidney Allen, ἓξ ἀνεξαρτήτους ῥεῦμα μαρτυρίας ἐκτίθησι· τὰς ῥητὰς δηλώσεις τῶν Ῥωμαίων γραμματικῶν, λογοπαίγνια ὡς τοῦτο, πῶς αἱ Λατινικαὶ λέξεις ἐν ἄλλαις γλώσσαις ἐγράφοντο, πῶς αἱ Ῥωμανικαὶ γλῶσσαι ὕστερον ἐξειλίχθησαν, ὀρθογραφικὰ σφάλματα ἐπὶ τοίχων κεχαραγμένα, καὶ τὴν ἐσωτερικὴν λογικὴν τῆς Λατινικῆς ποιήσεως καὶ τοῦ μέτρου. Ὅτε αἱ ἓξ εἰς τὴν αὐτὴν κατεύθυνσιν δεικνύουσι, ἔχεις τι ἐγγὺς τῇ βεβαιότητι.

Διὰ τί ὁ αὐτοκράτωρ Kaiser ἐγένετο

Τὸ σκληρὸν C ἔτι εὐκολώτερον στερεῶσαι, καὶ ἐν τῷ ἡμίσει τῶν γλωσσῶν τῆς Εὐρώπης ἀπολίθωμα κατέλιπεν.

Ὅτε οἱ Ἕλληνες συγγραφεῖς τοῦ πρώτου αἰῶνος τὸ ὄνομα «Caesar» ἔγραφον, αὐτὸ Καῖσαρ, Kaisar, μετὰ κάππα, τοῦ Ἑλληνικοῦ K, ἔγραφον. Τὸ Λατινικὸν C ὡς K, ἑκάστοτε, ἤκουον, καὶ κατὰ τοῦτο ἔγραφον. Τὰ Λατινικὰ νομίσματα τοῦ Αὐγούστου ΚΑΙΣΑΡΟΣ ἀναγιγνώσκονται. Διὰ τοῦτο ὁ τίτλος Caesar, ὑπὸ τῶν ὑστέρων ἐθνῶν εὐθὺ ἐκ τῆς λαλουμένης Λατινικῆς δανεισθείς, Kaiser Γερμανιστὶ καὶ tsar (τσάρος) Ῥωσιστὶ ἐγένετο, ἀμφότεροι τὸ ἀρχικὸν σκληρὸν K φυλάττοντες, ἐν ᾧ οἱ Λατινικοὶ ἀπόγονοι τῆς λέξεως ἐν τῇ Ἰταλικῇ καὶ τῇ Γαλλικῇ αὐτὸ ἐμαλάκυναν. Ὁ Γερμανικὸς αὐτοκράτωρ καὶ ὁ Ῥωσικὸς τὴν ἀληθῆ τοῦ Καίσαρος προφορὰν ἐν τοῖς τίτλοις αὐτῶν φέρουσι. Τὸ Ἀγγλικὸν «Σίζερ» ἡ ἄτοπος ἐξαίρεσίς ἐστι.

Οἱ Ῥωμαῖοι γραμματικοὶ τοῦτο τοῖς αὑτῶν λόγοις βεβαιοῦσι. Ὁ Κοϊντιλιανὸς μέμφεται ὅτι τῇ Λατινικῇ λείπει πρέπον γράμμα διὰ τὸν φθόγγον W ἐν λέξεσιν ὡς seruus («δοῦλος»), τὴν ἀπουσίαν σημείου ὃ οἱ Ἕλληνες ποτὲ εἶχον αἰσθανόμενος. Γραμματικός τις τοῦ τετάρτου αἰῶνος τὸν φθόγγον F περιγράφει ὡς γενόμενον τῷ κάτω χείλει ἐπὶ τοὺς ἄνω ὀδόντας πιεζομένῳ, ὅπερ ἀκριβῶς ὡς γλωσσολόγος σήμερον αὐτὸν ὁρίσειεν. Οὗτοι οἱ ἄνθρωποι τὸ ἑαυτῶν στόμα ἠκροῶντο καὶ ὃ ἤκουον ἔγραφον.

Ἡ γλῶσσα ἣ ᾔδετο

Ἡ Ἑλληνικὴ ἔτι παραδοξοτέρα καὶ καλλίων. Ἡ ἀρχαία Ἑλληνικὴ οὐκ εἶχε τόνον ἐντάσεως, ὡς ἡ Ἀγγλικὴ τὴν πρώτην συλλαβὴν τοῦ «EM-pire» τύπτει. Εἶχε τόνον ὕψους, ἀληθῆ ἄνοδον καὶ κάθοδον ἐν μουσικῷ φθόγγῳ. Οἱ γραμματικοὶ αὐτὸν τῇ γλώσσῃ τῆς μουσικῆς περιγράφουσι· ὁ εἷς τόνος «ὀξύς», ὁ ἕτερος «βαρύς». Ὁ Διονύσιος ὁ Ἁλικαρνασσεὺς λέγει τὴν λαλοῦσαν φωνὴν ἐντὸς σχεδὸν διαστήματος πέμπτης κινεῖσθαι, οὐ πλέον.

Καὶ ἐνταῦθα ἡ μαρτυρία σχεδὸν ἄπιστος γίγνεται. Ὕμνους Ἑλληνικοὺς ἐκ Δελφῶν ἔχομεν ἐν λίθῳ κεχαραγμένους μετὰ μουσικῆς σημειογραφίας ὑπὲρ τῶν λέξεων, τὴν ἀρχαιοτάτην οὐσιώδη σῳζομένην παρτιτούραν. Ὅτε οἱ μελετηταὶ τὴν σημειογραφίαν ἀναγιγνώσκουσι, ἡ μελῳδία ἐπ᾽ αὐταῖς ταῖς συλλαβαῖς ἀναβαίνει ἃς οἱ κανόνες τοῦ τόνου ὑψηλὰς εἶναι λέγουσι, καὶ μετ᾽ ἐκεῖνο καταβαίνει. Ὁ λίθος τὴν γραμματικὴν βεβαιοῖ. Ἡ λαλουμένη Ἑλληνικὴ ὄντως ὡς μέλος ἀνέβαινε καὶ κατέβαινε, καὶ λιθοξόος τις ἐν Δελφοῖς κατὰ τύχην ἡμῖν τὴν ἀπόδειξιν κατέλιπεν, ὑπὲρ ὕμνου κεχαραγμένην, ἵνα τὴν μελῳδίαν αὐτοῦ ἐν τόπῳ στερεώσῃ.

Πέντε λέξεις, ὡς ὄντως ἠχοῦσαι

Ἰδοὺ πρώτη Λατινικὴ πρότασις ἣν νῦν ὀρθῶς εἰπεῖν δύνασαι, ὃ οἱ πλεῖστοι οὐδέποτε μανθάνουσι·

• veni (WAY-nee), ἦλθον.
• vidi (WEE-dee), εἶδον.
• vici (WEE-kee), ἐνίκησα.
• Caesar (KAI-sar), τὸ ὄνομα ὃ Kaiser καὶ tsar ἐγένετο.
• cave (KAH-weh), φυλάττου, ἡ λέξις ἐν τῇ κραυγῇ τοῦ πωλητοῦ σύκων κεκρυμμένη.

Δύο εἰλικρινεῖς ἐπιφυλάξεις, ὅτι ἡ ἱστορία τὸν τόπον αὐτῆς ἀληθὴς οὖσα κερδαίνει. Ἡ ἀποκατεστημένη προφορὰ τοὺς πεπαιδευμένους Ῥωμαίους αὐτῆς τῆς ἡλικίας τοῦ Καίσαρος ἀντανακλᾷ· ὁ κοινὸς λόγος κατὰ τόπους διέφερε, καὶ ἐντὸς αἰῶνος σχεδὸν ὁ φθόγγος W ἤδη πρὸς V ὠλίσθαινεν. Καὶ τὸ ἀκριβὲς μέγεθος τῶν Ἑλληνικῶν διαστημάτων ὕψους ἐν τῷ καθημερινῷ λόγῳ ἔτι ἀμφισβητεῖται. Ἀλλ᾽ ὁ πυρὴν στερεός ἐστι, καὶ συναρπαστικός· αὗται λαλούμεναι, ᾀδόμεναι, ζῶσαι γλῶσσαι ἦσαν, καὶ ἐκ μέρους αὐτὰς πάλιν ἀκοῦσαι δυνάμεθα. Τὸ αὐτὰς ὀρθῶς λέγειν μανθάνειν πρῶτον βῆμά ἐστι, καὶ ἐστὶν ἀκριβῶς ὅπου μάθημα τοῦ PRAVIEL ἄρχεται· ἀπὸ τοῦ ἤχου, οὐ μόνον ἀπὸ τῆς σελίδος.

Πηγαί

• Κικέρων, Περὶ Μαντικῆς 2.84, τὸ λογοπαίγνιον «Cauneas» (Perseus)
• W. Sidney Allen, Vox Latina (πλῆρες κείμενον PDF)
• Τὸ «Caesar» μετὰ κάππα γεγραμμένον, Μᾶρκος 12:17 (Bible Hub)
• Ὁ ἀρχαῖος Ἑλληνικὸς τόνος ὕψους καὶ οἱ Δελφικοὶ Ὕμνοι (ἐπισκόπησις)