Ἡ Πομπηία ἦν τὸ Διαδίκτυον τῶν Ῥωμαίων

Ἄφετε πρὸς ὀλίγον τὰ μαρμάρινα Λατινικά. Ἄφετε τοὺς κεκαλλιεπημένους λόγους τοῦ Κικέρωνος καὶ τὰς διδακτικὰς προτάσεις τοῦ βιβλίου περὶ γεωργῶν αἰνούντων τὰς θυγατέρας αὐτῶν. Ἡ πρώτη Λατινικὴ ἣν οἱ πλεῖστοι ἡμῶν μανθάνομεν ἄγαν καθαρά ἐστιν. Ὄζει κιμωλίας.

Ἡ δὲ Πομπηία ὄζει τοίχων.

Πρὶν ἢ ὁ Βεσούβιος κατέχωσε τὴν πόλιν τῷ 79 μ.Χ., οἱ κάτοικοι αὐτῆς ἐχάρασσον μηνύματα εἰς τὸν κονίαμα σχεδὸν πανταχοῦ: ὀνόματα, σκώμματα, ὕβρεις, εὐχάς, συνθήματα ἐκλογικά, ἐρωτικὰς ὁμολογίας, ζῆλον μονομάχων, καὶ τὴν ἀρχαίαν ἐκδοχὴν τοῦ «ἐνθάδε ἐγενόμην». Τὰ μὲν εὐπρεπῆ ἐστιν, τὰ δὲ χυδαῖα. Ἀξιοθαύμαστον δ᾽ ὅτι οὐκ ὀλίγα ἁπαλά. Σχεδὸν δὲ ἅπαντα μαρτυροῦσί τι σιωπηρὸν καὶ ἀνθεκτικὸν περὶ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως: ἀεί ποτε ἠθελήσαμεν γνωρίζεσθαι.

Οὐ παρέργον. Μαρτύριον.

Δελεαστόν ἐστι θεωρεῖν τὰ γκράφιτι ὑποσημείωσίν τινα πρὸς τὴν «σοβαρὰν» Λατινικήν. Ἀλλὰ ἐγγύτερόν εἰσι τοῦ ἐναντίου. Οἱ κεχαραγμένοι τοῖχοι εἰσὶ πρωτογενῆ μαρτύρια τοῦ πόσοι τῶν ἁπλῶν ἀνθρώπων δύνανται ἀναγιγνώσκειν καὶ γράφειν, τοῦ πῶς ὁ δημόσιος χῶρος ὄντως ἐλειτούργει, καὶ τῆς ὑφῆς τοῦ γέλωτος, τοῦ ἔρωτος, τῆς φιλονικίας καὶ τῆς πολιτικῆς ἐν ἀληθεῖ Ῥωμαϊκῇ πόλει. Ὁ τοῖχος ἦν ροή. Ἡ στοὰ ἦν νῆμα συνομιλίας. Ἡ πόλις ἐλάλει πρὸς ἑαυτήν, ἐκφώνως, ἐν τῇ γλώσσῃ ἣν ἔτι δύνασαι μανθάνειν.

Τὸ ἀρχεῖον ἔτι αὔξεται

Τῷ Ἰανουαρίῳ τοῦ 2026, ἔργον τι καλούμενον Bruits de couloir («θόρυβος διαδρόμου»), ὑπὸ ἐρευνητῶν τῆς Σορβόννης καὶ τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Κεβέκ ἐν Μοντρεὰλ μετὰ τοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Πάρκου τῆς Πομπηίας κατευθυνόμενον, ἐδημοσίευσεν ἀνανεωμένην ἀνάγνωσιν τῶν γκράφιτι ἃ πεπύκνωνται ἐν διαδρόμῳ πλησίον τῶν θεάτρων τῆς πόλεως. Κατὰ δύο ἐκστρατείας ἐπὶ τόπου, τῷ 2022 καὶ τῷ 2025, ἡ ὁμὰς ἐπανερμήνευσεν ἐγγύς που τριακοσίας ἐπιγραφάς. Ἑβδομήκοντα ἐννέα ἐξ αὐτῶν οὐδέποτε πρότερον κατεγράφησαν, ἐν αἷς ἐρωτικὴ ὁμολογία τις καὶ σκίτσον δύο μονομάχων.

Τὸ τέχνασμα ἦν τὸ φῶς. Χρώμενοι τῇ Reflectance Transformation Imaging, οἱ ἐρευνηταὶ ἐφωτογράφησαν ἑκάστην ἐπιφάνειαν δεκάδας φορῶν ὑπὸ μεταβαλλόμενον φῶς, εἶτα δὲ ἐπέτρεψαν λογισμικῷ τινι ἀνασυνθέτειν τὰς σκιὰς εἰς πρότυπόν τι ὃ δυνατὸν ἦν ἀναφωτίζειν ἐξ οἱασδήποτε γωνίας. Σημεῖα ἀμαυρά, ἀόρατα τῷ γυμνῷ ὀφθαλμῷ, προέβαλλον εἰς τὸ πρόσθεν. Ἡ ἑνότης σχολίων διεσώθη ἐξ ἀρχῆς. Μόνον φωτισμοῦ κρείττονος ἐδεῖτο.

Ὅλος κόσμος ἐν τρισὶ λέξεσιν

Οὐ πολλῶν Λατινικῶν δέει ἵνα αἴσθησιν οἴκου εὕρῃς ἐπὶ τοίχου Πομπηϊανοῦ:

• amat, «φιλεῖ». Τὰ γκράφιτι πλέα εἰσὶν ἔρωτος, καὶ πλέα τῶν παραπόνων αὐτοῦ.
• hic, «ἐνθάδε», οἷον hic fuimus, «ἐνθάδε ἦμεν».
• vale, «ἔρρωσο», κυριολεκτικῶς «εὖ ἴσχε», λέξις ᾗ ἔκλειον γράμμα ἢ διαλέγεσθαι παύοντο.

Ὄνομα, ῥῆμα, τόπος. Τοῦτο ἤδη πρότασίς ἐστιν. Τοῦτο ἤδη πρόσωπόν ἐστι διατεῖνον χεῖρα διὰ δισχιλίων ἐτῶν ἵνα εἴπῃ τί σοι ἀμέσως, ἄνευ μεταφραστοῦ μεσολαβοῦντος.

Διὰ τοῦτο τὸ PRAVIEL οὐκ ἄρχεται τῆς Ῥώμης ὡς νεκρᾶς αὐτοκρατορίας. Ἄρχεται τῆς Ῥώμης ὡς θορυβώδους ὁδοῦ. Δὸς τῷ μανθάνοντι τοῖχον, ὄνομα, καὶ amat, καὶ τὰ Λατινικὰ παύουσι μνημεῖον ὄντα καὶ γίγνονται ὅπερ ἀεί ποτε ἦσαν: λέξεις ἃς ἀληθεῖς ἄνθρωποι ἔπιεσαν εἰς ὑγρὸν κονίαμα ἐπεὶ ἠβούλοντο ἄλλον τινὰ κατανοῆσαι αὐτούς.

Πηγαί

• Pompeii: international research project sheds light on unseen ancient graffiti (Sorbonne Université)
• «Bruits de couloir»: Νέον φῶς εἰς τὰ ἀρχαῖα γκράφιτι (Ἀρχαιολογικὸν Πάρκον τῆς Πομπηίας, ἠλεκτρονικόν περιοδικόν)
• Ψηφιακαὶ σαρώσεις ἀποκαλύπτουσιν νέα ἐρωτικὰ μηνύματα καὶ σκίτσα ἐπὶ ἀρχαίου τοίχου Πομπηίας (Reuters)
• Τὸ Ἔργον τῶν Ἀρχαίων Γκράφιτι (The Ancient Graffiti Project)