Αἱ Μηχαναὶ αἳ Μανθάνουσιν Ἀναγιγνώσκειν Σφηνοειδῆ Γραφήν

Ὁ εἰς τὴν Βαβυλῶνα ὕμνος, ὡς εἰκός, περὶ τὴν ἀρχὴν τῆς πρώτης πρὸ Χριστοῦ χιλιετηρίδος συνετέθη, ὕστερον δὲ σχολικὸν κείμενον ἐγένετο, ὃ μαθηταὶ Βαβυλώνιοι πρὸς ἄσκησιν γραφῆς ἀντέγραφον. Ἐν τῷ καιρῷ αὐτοῦ δημοφιλὴς ἦν, πάλιν καὶ πάλιν ἐπὶ τοῦ πηλοῦ ἀναπαραγόμενος. Εἶτα ἡ Βαβυλὼν ἔπεσεν, ὁ πηλὸς ἐθραύσθη, τὰ τμήματα εἰς μουσεῖα καὶ σωροὺς ἀνασκαφῆς διεσπάρη, καὶ τὸ ποίημα σχεδὸν δισχίλια ἔτη ἠφανίσθη.

Τῷ 2025 ἐπανῆλθεν. Οὐχ ὅτι τις πλῆρες ἀντίγραφον ὤρυξεν, ἀλλ᾽ ὅτι ὑπολογιστής τις ἐν Μονάχῳ ἀνεγνώρισεν ὅτι τριάκοντα τεθραυσμένα τμήματα, ἐν διαφόροις συρταρίοις κείμενα, πάντα τμήματα τοῦ αὐτοῦ ᾄσματος ἦσαν.

Ἡ βιβλιοθήκη ἥτις ὄντως μία τεραστία τεθραυσμένη πινακὶς ἦν

Ἔστι παλαιόν τι σκῶμμα μεταξὺ τῶν Ἀσσυριολόγων· ἡμέρᾳ τινὶ ἀντιλήψεταί τις ὅτι οὐδέποτε πλὴν μιᾶς σφηνοειδοῦς πινακίδος ἦν, καὶ ὅτι αὕτη μόνον εἰς ἑκατομμύριον τμημάτων ἐθραύσθη. Ἐκεῖνο τὸ σκῶμμα ὄντως περιγραφὴ τοῦ ἔργου ἐστίν. Ἡ σφηνοειδὴς γραφή, ἡ σφηνώδης γραφὴ εἰς ὑγρὸν πηλὸν καθ᾽ ὅλην τὴν ἀρχαίαν Ἐγγὺς Ἀνατολὴν ἐμπεπιεσμένη, τὸ πλεῖστον ὡς τμήματα ἐπιζῇ. Μελετητής τις ἴσως ὅλην σταδιοδρομίαν ἐν τῷ θηρᾶν τὸ θραῦσμα ὃ τὸ κείμενον ἐπὶ τοῦ πρὸ αὐτοῦ θραύσματος συνεχίζει ἀναλώσειεν.

Τοῦτό ἐστι τὸ πρόβλημα ὃ ὁ Ἐνρίκε Χιμένεθ (Enrique Jiménez) ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τοῦ Μονάχου προσβαλεῖν ἐπεχείρησεν. Ἀπὸ τοῦ 2018 τὸ ἔργον αὐτοῦ, ἡ Ἠλεκτρονικὴ Βαβυλωνία Βιβλιοθήκη (Electronic Babylonian Library), τὴν σφηνοειδῆ γραφὴν τοῦ κόσμου φωτογραφεῖ καὶ μεταγράφει, βάσιν δεδομένων οἰκοδομοῦσα ἥτις νῦν περὶ 25.000 πινακίδας καὶ πλέον 350.000 στίχους κειμένου περιέχει. Τὸ σοφὸν μέρος ἐστὶ τί τὸ λογισμικὸν μετ᾽ αὐτῶν ποιεῖ. Τεχνικήν τινα ἐκ τοῦ τρόπου ᾧ οἱ βιολόγοι τὰς ἁλύσεις τοῦ DNA παρατάσσουσι δανειζόμενον, ἕκαστον στίχον πρὸς ἕκαστον ἄλλον συγκρίνει, καὶ τὰ τμήματα ἃ πιθανῶς συνάπτονται σημειοῖ.

Τὰ ἀποτελέσματα οὐ λεπτά. Ὁ Χιμένεθ σαφῶς λέγει· ἐν τοῖς πρώτοις 150 ἔτεσι τῶν σφηνοειδῶν σπουδῶν, οἱ μελετηταὶ περὶ 6.000 τόπους εὗρον ὅπου τὰ τμήματα συνάπτονται. Τὸ ἔργον αὐτοῦ περὶ 1.500 ἐν πέντε μόνον ἔτεσιν εὗρεν. Αὕτη ἡ διαφορά ἐστι μεταξὺ βίου στενοῦντος τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ ἐρεύνης διὰ νυκτὸς τρεχούσης.

Ὁ Ὕμνος εἰς τὴν Βαβυλῶνα ἓν τῶν καρπῶν ἦν. Ὁ ἀλγόριθμος τριάκοντα τμήματα ἐξ εἴκοσι διαφόρων πινακίδων συνέλεξε, καὶ ἐξ αὐτῶν ἀνέτειλε περὶ δύο τρίτα ἀπολωλότος ποιήματος 250 στίχων, ἐν οἷς ἡ πρώτη γραπτὴ μαρτυρία ἣν ἔχομεν περὶ τῶν ῥόλων τῶν ἱερειῶν τῆς Βαβυλῶνος. Κείμενον ὃ ποτὲ οἱ παῖδες ἀπὸ στήθους ᾔδεσαν, ἀγνώστον παντὶ συγχρόνῳ μελετητῇ, ἕως ἂν μηχανή τις αὐτὸ πάλιν συνέθηκεν.

Τί δύναται καὶ οὐ δύναται ἡ μηχανή

Ἄξιόν ἐστιν ἀκριβὲς εἶναι περὶ τοῦ τί ὄντως σημαίνει «ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη ἀναγιγνώσκει σφηνοειδῆ», ὅτι ἡ εἰλικρινὴς ἐκδοχὴ ἐνδιαφερεστέρα τοῦ θορύβου.

Ἡ μηχανὴ πάνυ ἀγαθή ἐστιν ἐν τῷ ταιριάζειν καὶ προλέγειν. Παρὰ τὸ συνάπτειν τμήματα, ἄλλαι ὁμάδες μοντέλα ἐξεπαίδευσαν πληροῦν τὰ μικρὰ κενὰ ἐν βεβλαμμέναις πινακίσι, εἰκάζοντα τὰ λείποντα σημεῖα ἐκ τοῦ συμφραζομένου θαυμαστῇ ἀκριβείᾳ, καὶ ἔτι παράγειν χονδρὰς Ἀγγλικὰς μεταφράσεις τῆς Ἀκκαδικῆς. Ἀλλὰ τὸ «χονδρὸν» ἡ λέξις-κλεὶς ἐστίν. Τὰ ἄριστα μεταφραστικὰ μοντέλα, κατὰ τὸ σύνηθες αὐτόματον μέτρον, πολὺ κάτω τῆς ὠρίμου ἐμπορικῆς μεταφράσεως βαθμολογοῦνται, καὶ προθύμως ῥέουσαν Ἀγγλικὴν παράγουσιν ἥτις ἁπλῶς ἐσφαλμένη ἐστίν. Ἐν βραχέσι τυπικοῖς προτάσεσιν ἄριστα ἐργάζονται καὶ ἐν λογοτεχνικοῖς πτήμασι προσπταίουσι.

Καὶ ἔστι βαθύτερον ὅριον. Τὰ σφηνοειδῆ σημεῖα πολυσήμαντά ἐστι· σύμπλεγμα σφηνῶν πολλαχῶς ἀναγιγνώσκεσθαι δύναται, καὶ μόνον τὸ συμφραζόμενον κρίνει. Ἐκείνη ἡ ἀποσαφήνισις, αὐτὴ ἡ ἀνάγνωσις, τὸ μέρος ἐστὶν ὃ οἱ ἄνθρωποι ἔτι ποιοῦσι. Ἡ μηχανὴ τὰ τμήματα εὑρίσκει καὶ τὰς συνάψεις προτείνει. Μελετητής τις κρίνει τί τὸ κείμενον σημαίνει.

Ὁ Χιμένεθ ἀναζωογονητικῶς σαφὴς περὶ τούτου ἐστίν. Ἡ τεχνολογία, φησί, οὐδέποτε πλήρως τὸ ἀνθρώπινον ἐπιστημονικὸν ἔργον ἀντικαταστήσει· τὸ ἀληθὲς αὐτῆς δῶρον ἡ ἐπιτάχυνσίς ἐστιν. Τὸ χωρίον περὶ τοῦ Εὐφράτου ὃ ἡ ὁμὰς αὐτοῦ ἐκ τοῦ ὕμνου ἀνέκτησε τοῦτο βέλτιον πάσης ἀποδείξεως λέγει·

Ὁ Εὐφράτης ὁ ποταμὸς αὐτῆς ἐστιν, ὑπὸ τοῦ σοφοῦ κυρίου Νουδίμμουδ τεθεμελιωμένος.
Τὴν δίψαν τοῦ λειμῶνος σβέννυσι, τὸν καλαμῶνα ποτίζει,
οἱ ἀγροὶ αὐτῆς, ἐν λαμπρᾷ ἀνθήσει, κριθὴν βλαστάνουσι.

Οὐδεὶς ἀλγόριθμος ταῦτα ἔγραψεν. Ἀλγόριθμος μόνον τὴν κριθὴν εὗρε, διεσπαρμένην ἐπὶ εἴκοσι τεθραυσμένων πινακίδων, καὶ ἄνθρωπον κατέλιπεν ἵνα αὐτὴν πάλιν ἐν τῷ ἀγρῷ σπείρῃ.

Σιωπηλαὶ διασώσεις

Αἱ ἄρισται ἱστορίαι τούτου τοῦ ἔργου σχεδὸν οἰκιακαί εἰσι. Ὅτε αἱ πάλαι ἀπολωλυῖαι μεταγραφαὶ μελετητοῦ τοῦ ἐνάτου καὶ δεκάτου αἰῶνος, τοῦ Κὰρλ Μπέτσολντ (Carl Bezold), εἰς αἰῶνα ἀπολωλέναι ἐνομίζοντο, ἐν βιβλιοθήκῃ ἐν Χαϊδελβέργῃ ἐφάνησαν καὶ εὐθὺς εἰς τὴν βάσιν δεδομένων εἰσήχθησαν· ἡ γραφὴ τεθνηκότος ἀνθρώπου νέαν ζωὴν ὑπὸ τοῦ λογισμικοῦ δωρηθεῖσα. Οἱ φωτογράφοι διὰ τῶν συλλογῶν τοῦ Βρεττανικοῦ Μουσείου μίαν πινακίδα μετὰ ἄλλην, χιλιάδας αὐτῶν, προχωροῦσιν, ἵνα ἡ μηχανὴ ἔχῃ τι ἀναγνῶναι. Ὁ ῥομαντισμὸς τούτου τοῦ πεδίου οὐκ ἔστι ῥομπὸτ κώδικα λύον, ἀλλ᾽ ὑπομονητικοὶ ἄνθρωποι καὶ ὑπομονητικὸς κῶδιξ, ὁμοῦ, ὕμνον εἰς ὕπαρξιν πάλιν προσκαλοῦντες.

Πέντε λέξεις ἐκ τοῦ πηλοῦ

Ἡ γλῶσσα ὑπὸ τούτῳ παντὶ ἡ Ἀκκαδικὴ ἐστιν, ἡ Σημιτικὴ διάλεκτος τῆς Βαβυλῶνος καὶ τῆς Ἀσσυρίας, καὶ προσιτωτέρα ἢ οἱ σφῆνες δεικνύουσι·

• ṭuppu (TUP-pu), πήλινη πινακίς, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ὃ πάλιν συντίθεται.
• ṭupšarru (tup-SHAR-ru), γραφεύς, κατὰ λέξιν «γραφεὺς πινακίδων».
• Bāb-ili (BAB-ih-lee), Βαβυλών, «ἡ πύλη τοῦ θεοῦ».
• Purattu (pu-RAT-tu), ὁ Εὐφράτης, ὁ ποταμὸς τοῦ ὕμνου.
• šarru (SHAR-ru), βασιλεύς, μία τῶν πρώτων λέξεων ἃς πᾶς μαθητὴς τῆς σφηνοειδοῦς συναντᾷ.

Αἱ μηχαναὶ θαυμασταί εἰσι, καὶ ἔτι ὑπόμνησίς εἰσι διὰ τί ἡ ἀνθρωπίνη δεξιότης ἔτι διαφέρει. Δεῖ τινα ὄντως τὴν Ἀκκαδικὴν εἰδέναι ἵνα εὑρεθὲν τμῆμα εἰς ποίημα μεταβάλῃ. Ἐκεῖνος ὁ τὶς σὺ εἴης ἄν, καὶ ἀπὸ δράκος λέξεων ἄρχεται. Τὸ PRAVIEL ἔστιν ἵνα σε ἀπ᾽ ἐκείνων τῶν πρώτων σημείων εἰς τὴν τοῦ ἀληθοῦς ἀνάγνωσιν φέρῃ, ὡς οἱ μελετηταὶ ἐν Μονάχῳ ποιοῦσιν, ἕνα ἀνακτηθέντα στίχον καθ᾽ ἕκαστον.

Πηγαί

• Fadhil and Jiménez, "A Hymn in Praise of Babylon and the Babylonians" (Iraq, 2025)
• Ὁ Ὕμνος εἰς τὴν Βαβυλῶνα, τῇ τεχνητῇ νοημοσύνῃ συντεθείς (phys.org)
• Τὸ ἔργον τῆς Ἠλεκτρονικῆς Βαβυλωνίας Βιβλιοθήκης (The Conversation)
• Τὴν Ἀκκαδικὴν μεταφράζειν νευρωνικῇ μηχανικῇ μεταφράσει (PNAS Nexus, 2023)
• Τεθραυσμένα Βαβυλώνια κείμενα νευρωνικοῖς δικτύοις ἀποκαθιστάναι (PNAS, 2020)