Ὁ Πρῶτος Συγγραφεὺς ἐν τῇ Ἱστορίᾳ Γυνὴ Ἦν

Ἐν τῷ πλείστῳ τῆς ἱστορίας, τὰ ποιήματα καὶ αἱ ἱστορίαι ἡμῖν ἀνώνυμα ἦλθον, συλλογικὴ κληρονομία λαοῦ, ἄνευ ὀνόματος συνημμένου. Περὶ τὸ ἔτος 2300 πρὸ Χριστοῦ, ἐν τῇ πόλει Οὒρ (Ur), ἐν ᾧ νῦν νότιον Ἰράκ ἐστι, ἔρρηξέ τις ἐκείνην τὴν σιωπὴν καὶ ἐποίησέ τι ἐκπληκτικόν. Ἑαυτὴν εἰς τὸ ποίημα ἔθηκεν. «Ἐγώ, Ἐνχεδουάννα (Enheduana)», ἔγραψε, καὶ σὺν ἐκείναις ταῖς λέξεσιν ἡ ἰδέα τοῦ συγγραφέως ἐγεννήθη.

Ἔζησε περὶ 1700 ἔτη πρὸ τῆς Σαπφοῦς καὶ σχεδὸν 2000 πρὸ τοῦ Βεργιλίου. Ἐστίν, ὅσον τὰ ἡμέτερα ἀρχεῖα φθάνει, ἡ πρώτη συγγραφεὺς ἐν τῇ ἀνθρωπίνῃ ἱστορίᾳ ἣν ὀνόματι καλεῖν δυνάμεθα. Καὶ γυνὴ ἦν.

Ἡ ἱέρεια ἣ τὸ ἔργον αὑτῆς ὑπέγραψεν

Ἡ Ἐνχεδουάννα θυγάτηρ ἦν τοῦ Σαργὼν τοῦ Ἀκκάδ (Sargon of Akkad), τοῦ βασιλέως ὃς τὴν πρώτην τοῦ κόσμου ἀρχὴν ᾠκοδόμησεν. Ὁ πατὴρ αὐτὴν ἀρχιέρειαν τοῦ θεοῦ τῆς σελήνης Νάννα (Nanna) ἐν Οὒρ ἐποίησεν, ἓν τῶν δυνατωτάτων θρησκευτικῶν ἀξιωμάτων τῆς χώρας. Τὸ ὄνομα αὐτῆς ὄντως τίτλος ἐστί, σημαῖνον σχεδὸν «ἀρχιέρεια, κόσμημα τοῦ οὐρανοῦ».

Τὰ ἔργα αὐτῇ ἀποδιδόμενα ἔκτακτά ἐστι· κύκλος 42 ὕμνων εἰς τοὺς ναοὺς τῆς Σουμερίας, καὶ ὑπὲρ πάντα μακρόν τι φλέγον ποίημα ὀνόματι Ἡ Ἐξύψωσις τῆς Ἰνάννα (The Exaltation of Inana), πρὸς τὴν θεὰν ἔρωτος καὶ πολέμου ἀπευθυνόμενον. Ὃ αὐτὸ σύγχρονον αἰσθάνεσθαι ποιεῖ, διὰ πλέον τετρακισχιλίων ἐτῶν, ἐστὶν ὅτι προσωπικόν ἐστιν. Ἡ Ἐνχεδουάννα ἑαυτὴν εἰς κρίσιν γράφει. Σφετεριστής τις ὀνόματι Λουγκαλάννε (Lugalanne) αὐτὴν ἐκ τοῦ ναοῦ αὐτῆς ἐξέβαλε, καὶ πρὸς τὴν θεὰν ἐν πρώτῳ προσώπῳ κραυγάζει, ἐν στίχοις οἳ ἔτι ὡς πληγὴ πίπτουσι·

Χεὶρ σεσιελισμένη ἐπὶ τὸ μελίχρουν στόμα μου ἐπετέθη,
τὸ κάλλιστον ἐν τῇ φύσει μου εἰς χοῦν μετεβλήθη.
Ἐποίησέ με ὡς χελιδόνα διὰ τῆς θυρίδος ἐκπτῆναι·
τῆς ζωῆς ἤδη ἐγευσάμην.

Αὕτη οὐκ ἔστι φωνὴ ἀνωνύμου παραδόσεως, ἀλλὰ ἄνθρωπός τις ὡρισμένος, ἐν ἀπορίᾳ, ὃς τὸ ὄνομα αὑτοῦ σοι λέγει καὶ ἀπαιτεῖ σε αὐτὸν μνημονεύειν.

Τὸ καλὸν πρόβλημα

Ἐνταῦθα ἡ ἱστορία ἐνδιαφερεστέρα γίγνεται, οὐχ ἧττον. Τῇ στιγμῇ ᾗ ἐγγὺς βλέπεις, ὁ «πρῶτος συγγραφεὺς» εἰς γνήσιον αἴνιγμα μεταβάλλεται, καὶ ἡ εἰλικρινὴς ἐκδοχὴ βελτίων τοῦ μύθου.

Οὐδὲν ἔχομεν ὃ ἡ Ἐνχεδουάννα αὐτὴ ἔγραψεν. Αἱ πινακίδες αἱ τὰ ποιήματα αὐτῆς φέρουσαι ἀντίγραφά εἰσιν ὑπὸ Βαβυλωνίων γραφέων αἰῶσι μετὰ τὸ ζῆν αὐτὴν πεποιημένα, ἐν σχολῇ γραφέων ὅπου τὰ ἔργα αὐτῆς ὡς κλασικὰ ἐμελετῶντο. Ὥστε ἡ συγγραφικὴ ἰδιότης αὐτῆς ἀπόδοσίς ἐστι, παράδοσις, οὐχ ὑπογεγραμμένον χειρόγραφον. Τινὲς μελετηταί, ὡς ὁ μακαρίτης Τζέρεμι Μπλὰκ (Jeremy Black), διισχυρίσαντο αὐτὴν ἴσως τοὺς ναϊκοὺς ὕμνους οὐδόλως συνθεῖναι, καὶ τὴν ἱστορικὴν ἱέρειαν, διὰ τῶν αἰώνων, εἶδός τι λογοτεχνικῆς προστάτιδος ἁγίας γενέσθαι, ὄνομα ὑφ᾽ ᾧ καὶ εἰς οὗ τιμὴν οἱ ὕστεροι ποιηταὶ ἔγραφον.

Ὁ πρόσφατος αὐτῆς μεταφραστής, ὁ Σόφους Χέλλε (Sophus Helle), καλόν τι ἐπιχείρημα προτείνει ὅτι αὕτη ἡ φιλονικία ὀλίγον τι ἔξω τοῦ σκοποῦ κεῖται. Ἡ συγγραφικὴ ἰδιότης, εἰσηγεῖται, οὐδέποτε μία πρᾶξις μονήρους μεγαλοφυοῦς ἦν. Ἐστὶν «ἀπόδοσις, οὐ κατόρθωμα», πολύκλωστόν τι ὑφασμένον ὑπὸ ὅλου πολιτισμοῦ ὃς τὸ ὄνομα αὐτῆς ταῖς λέξεσι ταύταις συνημμένον δισχίλια ἔτη φυλάξαι εἵλετο. Εἴτε ἕκαστον στίχον συνέθηκεν εἴτε μή, ὁ ἀρχαῖος κόσμος ἔκρινε τὴν Ἐνχεδουάνναν συγγραφέα εἶναι, καὶ τὸ αὐτὴν μνημονεύειν αὐτὸ εἶδός τι ἀληθείας ἐστίν.

Οὐδὲ ἡ ἐσχάτη γυνὴ ἦν ἣν τὸ ἀρχεῖον σχεδὸν ἀπώλεσεν. Τὰ νεώτατα ποιήματα τῆς Σαπφοῦς μόνον ἐν τῇ παρελθούσῃ δεκαετίᾳ ἀνεφάνη, ἐκ παπύρου σκοτεινῆς ἱστορίας. Ἡ Ῥωμαία ποιήτρια Σουλπικία (Sulpicia) ἓξ βραχείας σφοδρὰς ἐρωτικὰς ἐλεγείας κατέλιπεν αἳ σχεδὸν κατὰ τύχην ἐπιζῶσι. Τὸ σχῆμα παλαιὸν καὶ ἐπίμονον· γυναῖκες ἔγραψαν, καὶ αἱ λέξεις αὐτῶν μάχεσθαι ἔδει ἵνα ἡμῖν φθάσωσι.

Πρόσωπον καὶ ὑπογραφὴ ἀπὸ 4300 ἐτῶν

Τὸ μάλιστα στοιχειοῦν ἀντικείμενον ἐν ταύτῃ τῇ ἱστορίᾳ οὐδὲ κείμενόν ἐστι. Ἐστὶν ὁ Δίσκος τῆς Ἐνχεδουάννα, γεγλυμμένος ἀλαβάστρινος δίσκος ἐν Οὒρ ἀνεσκαμμένος, ὃς αὐτὴν τὴν ἱέρειαν ἐν βαθμιδωτῇ τελετουργικῇ ἐσθῆτι δεικνύει, θυσίᾳ προεδρεύουσαν, μετὰ τοῦ ὀνόματος αὐτῆς παρ᾽ αὐτῇ κεχαραγμένου. Πρόσωπον καὶ ὑπογραφή, ἀμφότερα, ἀπὸ τεσσαράκοντα τριῶν αἰώνων. Δύνασαι πρὸ αὐτοῦ στῆναι καὶ ὑπὸ τοῦ πρώτου συγγραφέως ὃν ἴσμεν ἀντιβλεφθῆναι.

Πέντε λέξεις ἀπὸ τοῦ πρώτου συγγραφέως

Ἡ Ἐνχεδουάννα Σουμερικῇ (Sumerian) ἔγραψεν, μιᾷ τῶν ἀρχαιοτάτων γραπτῶν γλωσσῶν ἐπὶ γῆς, διαλέκτῳ οὐδεμιᾷ ἄλλῃ ἣν ἴσμεν συγγενεῖ. Ὀλίγαι λέξεις αὐτῆς τὸν κόσμον ἐν ᾧ ἔζη ἀνοίγουσι·

• en (en), ἀρχιέρεια ἢ κύριος, ὁ ἐν τῷ ὀνόματι αὐτῆς κεκρυμμένος τίτλος.
• nin (neen), κυρία ἢ βασίλισσα, ἡ λέξις αὐτῆς διὰ τὴν θεάν.
• me (meh), αἱ θεῖαι δυνάμεις, τὰ κοσμικὰ προστάγματα ἃ θεά τις κατέχει.
• Inana (ih-NAH-na), ἡ θεὰ ἔρωτος καὶ πολέμου ἣν ᾔνεσε καὶ ἱκέτευσεν.
• za-mi (ZAH-mee), αἶνος, ἡ λέξις ἣ ὕμνον Σουμερικὸν ἐπισήμως κλείει.

Τὸ τὴν Ἐνχεδουάνναν Σουμερικῇ ἀναγιγνώσκειν ἐστὶν ἐγγύτατα προσελθεῖν ὅσον τις δύναται ἐκείνῃ τῇ στιγμῇ ᾗ ἡ γραφὴ προσωπικὴ ἐγένετο, ὅτε ἄνθρωπος τὸ πρῶτον ποίημα εἶδε καὶ ἐνόησε· τοῦτο ἐμόν ἐστι, καὶ αὐτὸ ἐρῶ. Οἱ πλεῖστοι ἡμῶν αὐτὴν ἀεὶ πρῶτον ἐν μεταφράσει συναντήσομεν, καὶ οὐδὲν κακόν. Ἀλλ᾽ ἡ θύρα πρὸς τὸ πρωτότυπον ἀνέῳκται, καὶ τὸ δι᾽ αὐτῆς διελθεῖν ὅλη ἡ αἰτία δι᾽ ἣν τὸ PRAVIEL ἔστιν· ἵνα σε ἀπὸ τοῦ πρώτου σου ξένου σημείου εἰς τὸν πρῶτον συγγραφέα φέρῃ, τῇ αὐτῆς χειρί.

Πηγαί

• Sophus Helle, Enheduana: The Complete Poems of the World's First Author (Yale, 2023)
• "She Who Wrote: Enheduanna and Women of Mesopotamia" (The Morgan Library & Museum)
• Ἡ Ἐξύψωσις τῆς Ἰνάννα, μετάφρασις (ETCSL, Oxford)
• Enheduanna (ἐπισκόπησις καὶ ἡ φιλονικία περὶ τῆς συγγραφικῆς ἰδιότητος)