Μῦθος ἐν γλώσσῃ ἧς οὐδὲν γράμμα σῴζεται

Τῷ 1868 ἔτει ὁ Αὔγουστος Σλάιχερ ἱστορίαν ἐξέδωκεν ἐν γλώσσῃ ἧς οὐδὲν ἀρχαῖον κείμενον σῴζεται.

Ἄρχεται ἀπὸ προβάτου ἐρίου ἐστερημένου. Τὸ πρόβατον ὁρᾷ ἵππους ἀνδρὶ ἄλλα καὶ ἄλλα ἔργα πράττοντας καὶ αὐτοὺς οἰκτίρει. Οἱ δ᾽ ἵπποι ἀποκρίνονται ὅτι τὸ πρόβατον μᾶλλον πενθεῖν ἔχει· ὁ γὰρ ἄνθρωπος τὸ ἔριον τοῦ προβάτου εἰς ἱμάτιον θερμὸν τρέπει, τὸ δὲ πρόβατον γυμνὸν καταλείπεται. Ταῦτα ἀκούσαν τὸ πρόβατον φεύγει.

Ὁ Σλάιχερ αὐτὸν Avis akvāsas ka, «Τὸ πρόβατον καὶ οἱ ἵπποι», ἐκάλεσεν. Οὐκ ἐν πινακίδι τὴν ἱστορίαν εὗρεν. Ἔγραψεν αὐτὴν πεῖραν τῆς Πρωτοϊνδοευρωπαϊκῆς, τῆς ἀναπλασθείσης προγόνου τῶν γλωσσῶν αἳ νῦν ἀπὸ τῆς Ἀγγλικῆς καὶ Ἰρλανδικῆς μέχρι τῆς Ἑλληνικῆς, Περσικῆς, καὶ Ἰνδικῆς διήκουσι.

Ὁ μῦθος ἐκείνου τοῦ χρόνου πολλάκις ἀναγέγραπται. Τοῦτο οὐκ ἀποτυχία ἐστίν. Ἕκαστον ἀντίγραφον χρονολογημένος χάρτης ἐστὶν ὧν οἱ γλωσσολόγοι ᾤοντο ἀνακτᾶσθαι δύνασθαι.

Ὁ ἀστερίσκος πρὸ τοῦ προβάτου

Ἡ νεωτέρα ἀνακατασκευὴ τῆς λέξεως «πρόβατον» πολλάκις γράφεται *h₂ówis.

Πᾶν σημεῖον ἐν τούτῳ τῷ βραχεῖ σχήματι ἢ προειδοποίησίν τινα ἢ ἀξίωσιν φέρει:

• Ὁ ἀστερίσκος σημαίνει τὴν λέξιν ἀνακατεσκευάσθαι, οὐκ αὐτοπρόσωπον μαρτυρεῖσθαι.
• Τὸ h₂ ἓν τῶν ἀπολωλότων συμφώνων δηλοῖ, ἃ κατὰ συνθήκην λαρυγγικὰ καλοῦσι. Ἡ ἀκριβὴς αὐτοῦ προφορὰ ἄδηλος ἐστίν.
• Τὸ λοιπὸν σχῆμα μορφαῖς συνάπτει, οἷον τῷ Λατινικῷ ovis, τῷ Σανσκριτικῷ ávi-, καὶ τῷ Ἀγγλικῷ ewe.

Ἄρα τὸ *h₂ówis οὐ λέγει «τοῦτο ἀκριβῶς εἶπε ποτέ τις προϊστορικὸς ἄνθρωπος». Λέγει «τοῦτο τὸ σχῆμα ἄριστα δίκτυον ὁμαλῶν ἀντιστοιχιῶν ἐν ταῖς σῳζομέναις γλώσσαις ἐξηγεῖται».

Καὶ οἱ ἵπποι τοῦ μύθου ἄλλο παράδειγμα παρέχουσι: τὸ *h₁éḱwos, «ἵππος», ὑπὸ μορφὰς κεῖται, ἐν αἷς τὸ Λατινικὸν equus καὶ τὸ Σανσκριτικὸν aśva- ἐστίν. Ἡ συμφωνία οὐκ ἐπὶ ἀμυδρᾷ ὁμοιότητι δύο λέξεων ἵσταται. Οἱ γλωσσολόγοι συστήματα ὅλα μεταβολῶν φωνῆς, καταλήξεων γραμματικῶν, καὶ λεξιλογίου διὰ συγγενῶν γλωσσῶν συγκρίνουσι. Ἡ προτεινομένη πρόγονος δεῖ πολλοὺς ἐκγόνους ἅμα ἐξηγεῖσθαι.

Αὕτη ἐστὶν ἡ συγκριτικὴ μέθοδος. Ὀπίσω μὲν πορεύεται, οὐ μέντοι δι᾽ ἐλευθέρας συνάψεως.

Διὰ τί ὁ μῦθος ἀεὶ μεταβάλλεται

Ἡ ἀρχὴ τοῦ Σλάιχερ ἦν Avis, jasmin varnā na ā ast, dadarka akvams: «πρόβατον ὃ οὐκ εἶχεν ἔριον ἵππους εἶδε». Ἡ πρότασις εὔληπτος σχετικῶς φαίνεται παντὶ τῷ Λατινικὴν ἢ Σανσκριτικὴν εἰδότι, ὅτι ἡ ἀνακατασκευὴ τοῦ Σλάιχερ ἐπὶ ταύταις ταῖς γλώσσαις μάλιστα ἐρείδετο.

Ὕστεροι γλωσσολόγοι τὰ φωνήεντα, τὰ σύμφωνα, τὰς καταλήξεις, καὶ αὐτοὺς τοὺς φθόγγους οὓς ᾤοντο πρὸ τοῦ τὰς πλείστας Ἰνδοευρωπαϊκὰς γλώσσας γραφῆναι ἀφανισθῆναι μετέβαλον. Τὸ νεώτερον πρόβατον τὸ h₂ ἔλαβε. Ὁ ἵππος τὸ h₁ καὶ οὐρανικὸν σύμφωνον τὸ ḱ γραφόμενον ἔλαβεν. Ἡ εὔτακτος πρότασις τοῦ ἐννεακαιδεκάτου αἰῶνος ξενωτέρα ἐγένετο καθ᾽ ὅσον τὸ παράδειγμα ἀκριβέστερον ἐγίγνετο.

Ἡ ξενότης αὕτη χρήσιμος ἐστίν. Ἡ ἀνακατασκευὴ οὐ δεῖ βραβεῖον λαμβάνειν διότι νεωτέρῳ ἀναγνώστῃ οἰκεία φαίνεται. Δεῖ τὰ τεκμήρια λογίζεσθαι.

Ὁ μῦθος καὶ τὴν διαφορὰν ἀνακατασκευῆς λέξεων καὶ ἀνακατασκευῆς κόσμου δηλοῖ. Τὸ κοινὸν λεξιλόγιον δύναται διδάσκειν ὅτι οἱ λέγοντες ὀνόματα προβάτων, ἵππων, συγγενείας, καὶ πολλῶν ἄλλων κεκτήμενοι ἦσαν. Οὐκ ἀποδείκνυσιν ὅτι ἡ μικρὰ σκηνὴ τοῦ Σλάιχερ ἐγένετο, ἢ ὅτι πᾶν πρᾶγμα καὶ πᾶσα κοινωνικὴ τάξις ἐν τῷ λόγῳ μιᾷ ἀκριβεῖ περιόδῳ τῆς Πρωτοϊνδοευρωπαϊκῆς προσηκόντως ἦν. Ὁ λόγος γλωσσικὴ ἐπίδειξίς ἐστιν, οὐ μαρτυρία αὐτόπτου ἐκ τῆς προϊστορίας.

Τὰ σύμφωνα ἃ πρὶν εὑρεθῆναι προελέχθη

Ἡ δραματικωτάτη μεταβολὴ ἀπὸ φθόγγων ἦλθεν, οἳ πρῶτον ὡς λογισμὸς προετέθησαν.

Τῷ 1878 ἔτει ὁ νέος Φερδινάνδος ντε Σωσσύρ ἐλόγισεν ὅτι στοιχεῖα ἀπολωλότα ποτὲ τὰ τῶν Ἰνδοευρωπαϊκῶν φωνηέντων σχήματα ἐμόρφωσαν. Ἐπιγραφὴν οὐκ εἶχεν τοὺς φθόγγους ἐκείνους περιέχουσαν. Αὐτοὺς ἐκ κενῶν καὶ ἐναλλαγῶν ἐν ταῖς θυγατρικαῖς γλώσσαις συνελογίσατο. Ἄλλοι μελετηταὶ ὕστερον τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ καλούμενον περὶ τῶν λαρυγγικῶν δόγμα ἀνέπτυξαν.

Εἶτα ἡ Χεττιτικὴ εἰς τὴν σύγκρισιν εἰσῆλθεν. Ἡ γλῶσσα, ἐν πινακίσι σφηνοειδέσιν ἐκ τῆς Ἀνατολίας σῳζομένη, σύμφωνον εἶχε τῷ σημείῳ ὃ οἱ μελετηταὶ ḫ μεταγράφουσι γεγραμμένον, ἐν τόποις τοῖς πρὸς ἔνια τῶν προειρημένων φθόγγων ἀντιστοιχοῦσι. Τῷ 1927 ἔτει ὁ Ἰέρζυ Κουρυουόβιτς τὴν ἀντιστοιχίαν σαφῶς ἐδήλωσεν.

Ἡ Χεττιτικὴ οὐ κατέστησεν ἄμφισβητον τὴν ἀκριβῆ προφορὰν παντὸς ἀνακατασκευασμένου λαρυγγικοῦ, καὶ οἱ εἰδικοὶ ἔτι περὶ τοῦ πλήθους καὶ τῶν φωνητικῶν αὐτῶν ἀξιῶν διαλέγονται. Σπουδαιότερον δὲ ἐποίησεν ἢ τὸ δόγμα εὔτακτον φαίνεσθαι. Καινὸν τεκμήριον ἐκτὸς τοῦ συνόλου τῶν γλωσσῶν, ἐφ᾽ ὧν ἡ ἀρχικὴ ὑπόθεσις ᾠκοδόμητο, παρέσχεν.

Σχῆμα ἐκ τῶν φωνηέντων συλλογισθὲν ἴχνος συμφώνου ἐν πηλῷ κατέλιπεν.

Πῶς ἀνακατασκευασθεῖσα γλῶσσα ἠχεῖ

Οἱ γλωσσολόγοι δύνανται τὰς ἀνακατασκευὰς τῆς Πρωτοϊνδοευρωπαϊκῆς προφέρειν, καὶ ὁ Ἀνδρέας Μπυρντ τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Κεντάκυ ἀνακατασκευασμένους μύθους ἠχογράφησεν. Τὸ ἀποτέλεσμα οὐκ ἐστὶν ἠχογράφημα ἐκ τοῦ παρελθόντος ἀναληφθέν. Παράδειγμά ἐστι φωνὴν λαβόν.

Ἵνα τις τύπον οἷον *h₂ówis ἐκφωνήσῃ, ἀναγκαῖον αὐτῷ τιμὰς ἐλέσθαι τοῖς συμβόλοις ὧν αἱ ἀκριβεῖς φωναὶ ἄδηλοι μένουσι. Ὁ ῥυθμός, αἱ συμπλοκαί, καὶ ἡ τῶν συλλαβῶν διάταξις ἐκ τινος ἑρμηνείας ὡσαύτως κρέμανται. Ἡ ἠχογράφησις δηλοῖ τί ἐκείνη ἡ ἑρμηνεία ἐπάγει. Οὐ δύναται τὴν ἑρμηνείαν μόνην ἀληθῆ ποιεῖν.

Αὕτη ἡ διάκρισις ἡδονὴν τῇ μελέτῃ δίδωσιν. Ὁ μῦθος τὴν ἐπιστήμην μεταβαλλομένην ἀκούειν παρέχει. Τὸ avis τοῦ Σλάιχερ καὶ τὸ νεώτερον *h₂ówis οὐκ ἀντίπαλοι μαγικαὶ ἐπῳδαί εἰσιν. Στάδια εἰσὶν ἐν λόγῳ, χωριζόμενα πινακίσι Χεττιτικαῖς, βελτίοσι νόμοις φωνῶν, καὶ πλείονι ἢ ἑκατονταετεῖ ἐλέγχῳ.

Οὐδεὶς ἀρχαῖος γραφεὺς παράγραφον Πρωτοϊνδοευρωπαϊκὴν ἡμῖν κατέλιπεν. Ὅ τι σῴζεται διὰ τῶν ἐκγόνων αὐτῆς διέσπαρται. Τὸ Λατινικὸν ovis, τὸ Σανσκριτικὸν ávi-, τὸ Ἀγγλικὸν ewe, καὶ πολλαὶ ἄλλαι μορφαὶ μέρος ἕκασται τῆς ὁδοῦ φυλάττουσι. Ἡ γραμματικὴ καὶ αἱ τῶν φωνῶν ἀντιστοιχίαι ταῦτα τὰ μέρη εἰς φῶς ἄγουσιν, ὁ δὲ ἀστερίσκος τὴν ἀβεβαιότητα φανερὰν φυλάττει.

Τὸ PRAVIEL περὶ τὴν αὐτὴν τοῦ ἀκριβῶς ἀναγινώσκειν συνήθειαν ᾠκοδόμηται: μὴ τύπον ἀρχαῖον ὡς κόσμον ἄψυχον ἡγεῖσθαι, ἀλλὰ ἐρωτᾶν τί ἕκαστος φθόγγος, κατάληξις, καὶ σημεῖον φιλολόγου ἐπιτρέπει γιγνώσκειν.

Πηγαί

• Κεῖθ Ἰωάννης, Ἡ ἱστορία τῆς πρώιμης Ἀγγλικῆς, ὁ μῦθος καὶ ἡ μετάφρασις τοῦ Σλάιχερ τοῦ 1868 (Ῥούτλετζ)
• Πανεπιστήμιον τοῦ Κεντάκυ, «Μῦθοι τῆς ἀνακατασκευῆς: Ἀνδρέας Μπυρντ»
• Κέντρον γλωσσικῆς ἐρεύνης, Πανεπιστήμιον τοῦ Τέξας ἐν Αὐστίνῃ, «Τὸ περὶ τῶν λαρυγγικῶν δόγμα»
• Κέντρον γλωσσικῆς ἐρεύνης, Πανεπιστήμιον τοῦ Τέξας ἐν Αὐστίνῃ, Ἰνδοευρωπαϊκαὶ ἀντιστοιχίαι τοῦ «προβάτου»
• Ἡ. Κραίγος Μέλχερτ, «Ἄσκησις ἀνακατασκευῆς» (Γλωσσολογία τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Καλιφορνίας ἐν Λὸς Ἀντζελες)