Τῆς Πρώτης τοῦ Κόσμου Λογιστικῆς Μηχανῆς τὸ Πλεῖστον Ἀπόλωλεν

Τῷ 2025 ἔτει οἱ κολυμβηταὶ πρὸς τὸ ναυάγιον τὸ παρὰ τὰ Ἀντικύθηρα ἐπανῆλθον, καὶ μέρος αὐτῆς τῆς ἀρχαίας νεὼς ἀνήνεγκαν. Τρεῖς σανίδες ἔξωθεν ἔτι πρὸς πλευρὰν ἔνδον συνήπτοντο. Πλησίον δὲ ἔκειντο θραύσματα μαρμάρου καὶ ἀμφορεῖς φορτίων. Ἐν δὲ τῇ γῇ ἄλλοι λογισμῷ Βαϋεσιανῷ χρώμενοι ἤριζον περὶ τοῦ πόσαι ὀπαὶ πάλαι κρίκον χαλκοῦν κατεαγότα περιεῖχον.

Ἀμφοτέραις δὲ ταῖς ζητήσεσι τὸ αὐτὸ ἄπορον ἦν· τὰ πλεῖστα τῶν τεκμηρίων ἀπόλωλεν.

Αὕτη ἡ ἀληθὴς εἴσοδος πρὸς τὸν ἐξ Ἀντικυθήρων μηχανισμόν. Τοῦ μὲν καλεῖν αὐτὸν πρώτην τοῦ κόσμου λογιστικὴν μηχανὴν χαλεπῶς ἄν τις ἀπόσχοιτο, καὶ οὐ πάντῃ ψεῦδός ἐστιν· ἔστι γὰρ τὸ ἀρχαιότατον τῶν σῳζομένων ποικίλων ὀργάνων ἀστρονομικῶν τροχοῖς ὀδοντωτοῖς λογιζόντων. Στρεφομένης τῆς λαβῆς, πολλοὶ τροχοὶ χαλκοῖ τὰς τοῦ οὐρανοῦ περιόδους ἐμιμοῦντο. Ἀλλὰ τοῦ ὀργάνου τὸ τρίτον μάλιστα μόνον σῴζεται, ἐν 82 θραύσμασιν ὑπὸ ἰοῦ διαβεβρωμένοις. Ἡ δὲ μηχανὴ ἣν νῦν θαυμάζομεν τὸ μέν τι ἀρχαῖον κτῆμά ἐστι, τὸ δὲ εἰκὼν ἀκτίνων Χ, τὸ δὲ λόγος εὔτακτος.

Ἃ ἡ μηχανὴ ποιεῖν ἠδύνατο

Ἄρξασθαι δὲ κάλλιστον ἀπὸ τοῦ ὄπισθεν, ἐπεὶ τοῦτο τὸ μέρος οἱ ἐπιστήμονες ἄριστα γιγνώσκουσιν. Πίναξ μέν τις σπειροειδὴς τῷ Μετωνικῷ κύκλῳ ἐννεακαίδεκα ἐτῶν ἠκολούθει, ὃς 235 μῆνας σεληνιακοὺς εἰς ἡμερολόγιον ἀνακυκλούμενον ἐντίθησιν. Ἄλλος δὲ τῷ Σάρῳ 223 μηνῶν ἠκολούθει, ᾧ τὰς ἐκλείψεις προύλεγον. Αἱ δὲ χῶραι αὐτοῦ οὐ μόνον ἔλεγον ὅτι ἔκλειψις γένοιτ᾽ ἄν· ἔνιαι καὶ ἐσημείουν πότερον ἡλίου ἢ σελήνης ἔσοιτο, μετὰ τῆς ὥρας καὶ ἄλλων. Μικρότερος δὲ πίναξ τὴν τετραετηρίδα τῶν ἀγώνων ἠρίθμει.

Οὐκ ἦν τοῦτο ὡρολόγιον κόσμου χάριν, ἀλλὰ μίμημα τῆς ἀστρονομικῆς ἐπιστήμης χειρὶ κινούμενον.

Τὸ δὲ πρόσθεν λαμπρότερον μέν, ἀβεβαιότερον δέ. Αἱ ἐπιγραφαὶ Ἥλιον καὶ Σελήνην καὶ τοὺς πέντε πλανήτας τοὺς τοῖς παλαιοῖς γνωρίμους κατὰ τὸ πρόσωπον φερομένους περιγράφουσιν. Ἀποκατάστασις δὲ τοῦ 2021 ἔτους ἔδειξεν ὅπως πυκνὴ τροχῶν σύνθεσις ταύτην τὴν δεῖξιν κινεῖν ἐδύνατο, σὺν «σφαιρίῳ χρυσῷ» τοῦ Ἡλίου. Κάλλιστον μὲν τὸ παράδειγμα· οὐ μέντοι ἐστὶν ἡ ἔμπροσθεν τῶν τροχῶν τάξις εὑρεθεῖσα. Οἱ πλεῖστοι γὰρ ἐκείνων τῶν τροχῶν ἀπολώλασι, καὶ ἄλλαι ἀποκαταστάσεις ἔτι δυναταί.

Αὕτη ἡ διάκρισις οὐκ ἀθυμίας ἀξία, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ ἱστορία ἐστίν.

Ἡ περὶ τοῦ κύκλου τῶν ὀπῶν ἔρις

Καὶ μία ὀπῶν στοιχὰς δύναται τὴν περὶ τῆς μηχανῆς ζήτησιν αὖθις ἀνοίγειν.

Τῷ 2024 ἔτει οἱ φυσικοὶ Graham Woan καὶ Joseph Bayley τὰ μέτρα κρίκου ἡμερολογίου λελωβημένου ἐξήτασαν. Τὸ δὲ μίμημα αὐτῶν κρίκον ὁλόκληρον 354 ἢ 355 ὀπῶν προέκρινε, τὰς δὲ 365 κατὰ τὰς ὑποθέσεις ἀπιθάνους ἔκρινεν. Δοκεῖ τοῦτο νίκη εἶναι σεληνιακοῦ ἡμερολογίου κατὰ τοῦ Αἰγυπτίου τοῦ τῶν 365 ἡμερῶν.

Μὴ ταχέως. Ὁ κρίκος κολοβός τε καὶ διεστραμμένος. Ἡ δὲ ἐξέτασις ὑποτίθεται τὰς ὀπὰς ἴσοις διαστήμασιν ἐν κύκλῳ κεῖσθαι. Τὰ δὲ σῳζόμενα σημεῖα καὶ ὀνόματα μηνῶν Αἰγυπτίων φέρει, καὶ τὸ τὰς διαιρέσεις ἀριθμεῖν οὐ ταὐτόν ἐστι τῷ ἀποδεικνύναι ὅπως ὁ πίναξ εἰργάζετο. Τὸ δὲ ἀποβὰν τεκμήριόν ἐστιν ἀξιόλογον, οὐκ ἐπιγραφὴ λελυμένη.

Ἡ δὲ αὐτὴ εὐλάβεια καὶ πρὸς τοὺς θρασυτέρους λόγους τοὺς φάσκοντας τὸν μηχανισμὸν ἐνσχεθῆναι ἄν. Μίμησις γὰρ ἐν προεκδόσει τοῦ 2025 ἔτους ηὗρεν ὅτι ἁμαρτήματα τῆς κατασκευῆς ἱκανῶς μεγάλα τοὺς ἀποκατεστημένους τροχοὺς ἐνέχεσθαι ἢ ἀποσυνάπτεσθαι ποιοίη ἄν. Οἱ δὲ συγγραφεῖς καὶ προεῖπον ὅτι τὰ ἐν τῇ μιμήσει ὑποτεθέντα ἁμαρτήματα ἴσως ἁπλῶς μείζω ἐστὶ τῶν τῆς ἀρχαίας μηχανῆς τῆς ἐνεργούσης. Μίμημα μὲν λογιστικὸν δύναται δυνατόν τι βασανίζειν· τροχὸν δὲ τὸν οὐκέτ᾽ ὄντα ἐξετάζειν οὐ δύναται.

Ἡ ναῦς ἔτι τὴν ἱστορίαν μεταβάλλει

Οἱ σπογγοθῆραι τὸν μηχανισμὸν τῷ 1901 ἔτει ηὗρον, ναυάγιον Ῥωμαϊκῆς ἡλικίας ἐρευνῶντες. Οὐ μόνος ἐπορεύετο· ἡ γὰρ ναῦς ἀγάλματα καὶ ὑάλινα σκεύη καὶ κεράμεια καὶ ἄλλα πολυτελῆ φορτία ἔφερεν. Αἱ δὲ νεώταται ἐργασίαι αὐτὴν τὴν ναῦν περὶ τὸν ἔνδοξον ἐπιβάτην πάλιν συντιθέασιν.

Ἐν δὲ τῇ τελευταίᾳ δημοσιευθείσῃ ὥρᾳ τοῦ Return to Antikythera (2021-2025), οἱ ἀρχαιολόγοι μέρος σκάφους συνεχὲς περὶ 40 ἐπὶ 70 ἑκατοστὰ ἀνήνεγκαν. Δεῖγμα δὲ ξύλου περὶ τὸ 235 π.Χ. ἐχρονολογήθη, καίπερ τοῦ ἐκ τῶν τοῦ δένδρου δακτυλίων χρόνου οὐ μόνου δηλοῦντος πότε ἡ ναῦς ἐποιήθη ἢ ἐπεσκευάσθη ἢ κατεδύθη. Ηὗρον δὲ καὶ πλείω θραύσματα μαρμαρίνων ἀγαλμάτων, καὶ πλησίον δευτέραν ναυαγίου λειψάνων συναγωγὴν ἀνέγραψαν, ἧς ἡ πρὸς τὸν κύριον τόπον σχέσις οὔπω δεδήλωται.

Τούτων δὲ οὐδὲν ἡμῖν λέγει τίς τὸν μηχανισμὸν ἐποίησεν. Τὰ μὲν τοῦ ἡμερολογίου ὀνόματα πρὸς Κορινθίαν παράδοσιν φέρει. Ἐπιγραφὴ δέ τις περὶ ἀγώνων τὴν πρὸς Ῥόδον σχέσιν βεβαιοῖ. Αἱ δὲ τῶν παλαιῶν διηγήσεις περὶ τῶν Ἀρχιμήδους ὀργάνων τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπαγωγὸν ποιοῦσιν, ἀλλ᾽ ὑπογραφὴ οὐκ ἔστι, καὶ ὁ μηχανισμὸς πολλαῖς ἴσως γενεαῖς ὕστερος αὐτοῦ. «Ὑπὸ Ἀρχιμήδους ἐποιήθη» ῥῆμά ἐστι θεατρικόν. «Ἐξ ἀπολωλυίας Ἑλληνιστικῆς παραδόσεως μαθηματικῆς μηχανικῆς ἐγένετο» τοῦτ᾽ ἐστὶν ὃ τὰ τεκμήρια φέρειν δύναται.

Μηχανὴ ἐκ λέξεων πεποιημένη

Οἱ μὲν τροχοὶ τὴν προσοχὴν ἕλκουσιν, αἱ δὲ ἐπιγραφαὶ τὴν ἀποκατάστασιν δυνατὴν ἐποίησαν. Χιλιάδες γὰρ μικρῶν γραμμάτων Ἑλληνικῶν ἀρχαίων ἐπί τε καὶ ἐν τοῖς θραύσμασι σῴζονται. Ἡ δὲ διὰ τῶν Χ ἀκτίνων τομογραφία κεκρυμμένους στίχους πάλιν εἰς ὄψιν ἤγαγεν. Ταῦτα τὰ ῥήματα δείξεις, περιόδους, χρώματα, καὶ παραγγέλματα τῆς χρήσεως περιγράφει. Οὐκ ἐπίσημά ἐστι τῇ μηχανῇ προσκεκολλημένα· μέρος ἐστὶν αὐτῆς τῆς μηχανῆς.

Διὰ τοῦτο τὸ γλῶτταν ἀρχαίαν ἀναγιγνώσκειν παρὰ προσδοκίαν ἐγγὺς τῆς μηχανικῆς φαίνεται. Μία γὰρ λέξις ἐν χαλκῷ διαβεβρωμένῳ δύναται τροχὸν ὁρίζειν πρὸ δισχιλίων ἐτῶν ἀφανισθέντα. Τὸ δὲ PRAVIEL ἔστιν ἵνα τοιαύτας θύρας ἀνοίγῃ, ὅπου ἡ γραμματικὴ ὄργανον γίγνεται πρὸς τὸ ἀπολωλὸς κτῆμα ἀνοικοδομεῖν.

Ὁ ἐξ Ἀντικυθήρων μηχανισμὸς πολλάκις δείκνυται ὡς τεκμήριον ὅτι οἱ παλαιοὶ μᾶλλον προκεκοφότες ἦσαν ἢ ᾠόμεθα. Τὸ δὲ κρεῖττον δίδαγμα ἡσυχαιότερον. Ἔχομεν γὰρ 82 θραύσματα, ὀλίγας ἐπιγραφὰς αὐθάδεις, ναυάγιον ἔτι θαύματα παρέχον, καὶ ἐρευνητὰς ἑτοίμους εἰπεῖν τίνα μὲν μέρη ἴσασι, τίνα δὲ καλῶς εἰκάκασιν. Τὸ δὲ θαῦμα οὐχ ὅτι τὸ αἴνιγμα λέλυται, ἀλλ᾽ ὅτι τοσοῦτον μέρος μηχανῆς ἀπούσης ἔτι κινεῖσθαι δύναται.

Πηγαί

• Tony Freeth et al., "A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism" (Scientific Reports, 2021)
• Tony Freeth et al., "Calendars with Olympiad display and eclipse prediction on the Antikythera Mechanism" (Nature, 2008)
• Graham Woan and Joseph Bayley, "An improved calendar ring hole-count for the Antikythera mechanism" (2024)
• Paul Iversen, "Lunisolar Calendars, the Antikythera Mechanism, the Halieia of Rhodes" (2019)
• Vasileios Szigety and Daniel Arenas, "The Impact of Triangular-Toothed Gears on the Functionality of the Antikythera Mechanism" (2025)
• Swiss School of Archaeology in Greece, Annual Report 2025