Ἡ Γραμμικὴ Β ἐλύθη διὰ καταλόγων, ἐπαναλήψεως καὶ ὀνομάτων τόπων

Τρία σημεῖα ἐν πινακίδι πηλίνῃ συνέβαλον τὴν τολμηρὰν ὑπόθεσιν εἰς ἀληθῆ λύσιν μεταβαλεῖν:

𐀴𐀪𐀡, ti-ri-po, «τρίπους».

Ἡ πινακίς, ἡ PY Ta 641 καλουμένη, κατάλογος ἦν ἐκ τοῦ ἐν Πύλῳ ἀνακτόρου. Ἀγγεῖα τρίποδα κατέγραφεν. Κατὰ τὰς φωνὰς ἃς ὁ Μιχαὴλ Βέντρις τῇ Γραμμικῇ Β ὑπέθετο, μία ἐγγραφὴ ti-ri-po ἀνεγινώσκετο. Ἡ γραφὴ ἐδύνατο μόνον συλλαβὰς ἀνοικτὰς σημῆναι, τὰ πολλὰ σύμφωνον ᾧ φωνῆεν ἕπεται· διὸ ἡ Ἑλληνικὴ λέξις ἡ ὑπὸ τοῖς σημείοις κειμένη μᾶλλον τῷ tripos προσήκει, τῷ προγόνῳ τοῦ Ἀγγλικοῦ «tripod». Ἡ γραφὴ οὐκ ἦν ἀκριβὴς καθάπερ ἀλφαβητικὴ γραφὴ ἀκριβὴς δύναται εἶναι. Ἀλλ᾽ ἱκανῶς ἀκριβὴς ἦν ὥστε πρὸς τὸ ἀντικείμενον ἐν τῷ καταλόγῳ ἐλεγχθῆναι.

Τοῦτο ἐβάρυνε, ὅτι ὁ Βέντρις τὰς φωνὰς ἐκείνας εὗρεν πρὶν ἢ ἡ νεωστὶ ἀνασκαφεῖσα πινακὶς γένοιτο μέρος τῆς δοκιμασίας. Εὐτυχὴς εἰκασία ἓν ὄνομα χαρίεν δύναται ποιῆσαι. Λύσις δὲ δεῖ ὕλην ἀναγιγνώσκειν ἣν ὁ λύσας οὐδέποτε προσεδόκα.

Ἡ Γραμμικὴ Β τὴν δοκιμασίαν διῆλθεν. Καὶ διῆλθεν, ὅτι ὁ Βέντρις οὐκ ἦν μόνος ἐργαζόμενος, κἂν ὁ συνήθης τῆς ἱστορίας λόγος αὐτὸν ὡς ἕνα λυτὴν αἰνιγμάτων δεικνύῃ.

Βιβλιοθήκη σωθεῖσα διότι ἐκάη

Ὁ Ἄρθουρ Ἔβανς τὰς πρώτας πινακίδας τῆς Γραμμικῆς Β ἐν Κνωσῷ τῆς Κρήτης τῷ 1900 ἔτει εὗρεν. Ὕστεραι ἀνασκαφαὶ μεγάλα ἀρχεῖα ἐν Πύλῳ καὶ ἄλλοις Μυκηναϊκοῖς ἀνακτορικοῖς τόποις ἀνεκάλυψαν. Αἱ πινακίδες οὐχ ὡς βιβλιοθήκη μονίμη ἐγράφησαν. Οἱ τοῦ ἀνακτόρου διοικηταὶ βραχέας ἀπογραφὰς εἰς πηλὸν ὑγρὸν ἐπίεζον, καὶ μόνον τοσοῦτον χρόνον ἐφύλαττον ὅσον τὰ ὑπομνήματα χρήσιμα ἦν.

Τὸ πῦρ διέσωσεν ἃ ἡ συνήθεια ἂν ἐξήλειψε. Ὅτε τὰ ἀνάκτορα ἐκάη, ἡ θερμότης πολλὰς τῶν πινακίδων ἄκοντας ἔπεψεν ἱκανῶς σκληρὰς γενέσθαι καὶ διαμεῖναι.

Ὃ δὲ διέμεινε διοίκησις σχεδὸν ἅπασα ἦν: πρόβατα, ἐρίον, ἅρματα, προσφοραί, ἐργάται, ἀγγεῖα, σῖτος, ἔλαιον. Ἡ γραφὴ περὶ 87 συλλαβικὰ σημεῖα εἶχε, σὺν σημείοις ἐμπορευμάτων καὶ πραγμάτων. Σημεῖον ἂν pa, te, ἢ ko ἐσήμαινεν, οὐχ ἓν ἀλφαβητικὸν γράμμα. Συμπλοκαὶ συμφώνων καὶ σύμφωνα τελικά πολλάκις ἔδει παραλείπεσθαι ἢ μετασχηματίζεσθαι, ἵνα τῷ συστήματι χωρῇ.

Τοῦτο κύκλον ἀπορίας ἐποίει. Τὴν γλῶσσαν ἔδει γιγνώσκειν ἵνα τὰς λέξεις διαγνῷς, ἀναγνώσιμους δὲ λέξεις ἔδει ἔχειν ἵνα τὴν γλῶσσαν γνῷς. Οὐδεμία Ῥοζεττανὴ στήλη ἦν, τὸ αὐτὸ ψήφισμα ἐν γλώσσῃ γνωστῇ ἔχουσα.

Ἡ ὁδὸς διὰ τῆς ἐπαναλήψεως προτέραν τῶν φωνῶν μάθησιν ἦν.

Ἡ Ἀλίκη Κόβερ ἐκ σχήματος, οὐκ ἐκ σημασίας, ἤρξατο

Ἡ Ἀλίκη Κόβερ ἐν τῷ Κολλεγίῳ τοῦ Μπρούκλιν ἐδίδασκε, καὶ ἔτη πολλὰ κατέγραφε πῶς αἱ ὁμάδες τῶν σημείων ἐφέροντο. Τὸ ἀρχεῖον, ὃ τὸ Πανεπιστήμιον τοῦ Τέξας φυλάττει, περὶ 186,000 δελτία χειροποίητα ἔχει, πολλὰ ἐν κιβωτίοις ἐξ ἤδη χρησιμευσαίων πακέτων σιγαρέττων κεχωρημένα. Ἡ λάμψις ὕστερον ἦλθεν· αὐτὸ δὲ τὸ ἔργον ἦν ἀριθμεῖν, διακρίνειν, διορθοῦν, καὶ μὴ ταχέως ἀποφασίζειν.

Ἡ Κόβερ τῷ σχήματι πρὸ τῆς σημασίας προσεῖχε. Ὁρᾷ σύνολα λέξεων τὴν μὲν ἀρχὴν κοινὴν ἐχόντων, τὸ δὲ τέλος μεταβαλλόντων. Τὰ τέλη ὡς κλίσεις γραμματικαὶ μᾶλλον ἢ ὡς τυχαία μεταβολὴ ἐφέροντο. Ὁποία ποτὲ γλῶσσα ὑπὸ τῇ γραφῇ ἔκειτο, τὰ ὀνόματα αὐτῆς ἐδόκει σχῆμα μεταβάλλειν.

Εἶτα τὰ σημεῖα εἰς πίνακα διέθηκεν. Σημεῖα δυνάμενα ἀντὶ ἀλλήλων ἐν τῷ αὐτῷ μέρει λέξεως τίθεσθαι ἐδόκει μίαν μὲν φωνὴν κοινὴν ἔχειν, ἑτέρᾳ δὲ διαφέρειν. Αἱ γραμμαὶ καὶ αἱ στήλαι τὴν τάξιν συλλαβαρίου ἤρξαντο ἀναφαίνειν, οὐ μέντοι λέγουσαι αὐτῇ ὅτι σημεῖόν τι ti ἢ po σημαίνει.

Ἡ Κόβερ ἐν 1950, τεσσαράκοντα τριῶν ἐτῶν οὖσα, ἀπέθανε, δύο ἔτη πρὸ τῆς κρινούσης ἀπαγγελίας. Δίκαιον τὴν λύσιν ἔργον τοῦ Βέντριδος καλεῖν. Οὐ δίκαιον δὲ ἔργον αὐτοῦ μόνου.

Καὶ ὁ Ἔμμετ Μπέννετ τὴν λύσιν δυνατὴν ἐποίησε. Περὶ τὸ ὑλικὸν τῆς Πύλου ἐργαζόμενος, τὸν κατάλογον τῶν σημείων ἐτυποποίησε καὶ τὰ ἀληθῆ σημεῖα τῶν γραφικῶν παραλλαγῶν διέκρινεν. Ἡ Κόβερ καὶ ὁ Μπέννετ μεταγραφὰς ἀλλήλοις ἔπεμπον καὶ τὰ δεδομένα ἀλλήλων διώρθουν. Πίναξ οὐκ ἀξιόπιστός ἐστι μᾶλλον ἢ τὰ σημεῖα τὰ ἐν αὐτῷ ἀριθμούμενα.

Ἡ δοκιμασία τῶν ὀνομάτων τόπων

Ὁ Βέντρις ἀρχιτέκτων ἦν, μακρὰν ἔχων περὶ τὴν γραφὴν ἐπιμέλειαν. Ὑπομνήματα ἐργασίας περιέπεμπεν, ἵνα ἄλλοι εἰδικοὶ τὰς ἐννοίας αὐτοῦ ἐλέγξωσιν. Ἔτη πολλὰ ὑπενόει τὴν Γραμμικὴν Β Ἐτρουσκὴν γλῶσσαν ἀπογράφειν. Τὰ τεκμήρια τέλος ἄλλοσε αὐτὸν ἤγαγεν.

Ἔνια συμπλέγματα σημείων ἐν Κρητικαῖς πινακίσιν ἐφαίνετο, ἐν δὲ τῷ τῆς ἠπείρου ἀρχείῳ οὐκ ἦν. Ὁ Βέντρις ἐπυνθάνετο εἰ Κρητικὰ ὀνόματα τόπων εἴη. Ἀνεγίνωσκε κατὰ δοκιμὴν τὴν μὲν ἀκολουθίαν a-mi-ni-so, Ἀμνισόν, τὸν λιμένα τῆς Κνωσοῦ, τὴν δ᾽ ἑτέραν ko-no-so, αὐτὴν τὴν Κνωσόν. Αὗται αἱ ἀναγνώσεις σύνολον φωνῶν ἀλλήλαις συνεδεμένων ἔδωκαν, οὐ μίαν ἀπεσπασμένην εἰκασίαν.

Εἶτα αἱ φωναὶ καὶ ἄλλοθι Ἑλληνικὰ ἤρξαντο ποιεῖν.

Τῇ πρώτῃ Ἰουλίου τοῦ 1952 ἔτους ὁ Βέντρις διὰ τοῦ Βρεταννικοῦ ῥαδιοφώνου ἀπήγγειλεν ὅτι αἱ πινακίδες «Ἑλληνικὴν χαλεπὴν καὶ ἀρχαϊκὴν ἔχουσιν, ἀλλ᾽ ὅμως Ἑλληνικήν». Ὁ κλασικὸς φιλόλογος Ἰωάννης Τσάντγουικ τὴν ἐκπομπὴν ἤκουσε καὶ ταχὺ τῷ ἔργῳ συνεγένετο. Αἱ Πύλιαι πινακίδες τοῦ Κάρλου Μπλέγεν, καὶ ὁ τῶν τριπόδων κατάλογος, καινὸν ὑλικὸν παρέσχον, ἐφ᾽ ᾧ ἡ ὑπόθεσις ἢ βεβαιωθῆναι ἢ καταπεσεῖν ἔμελλε. Ἡ τάξις τῶν σημείων τοῦ Μπέννετ, τὰ σχήματα τῆς Κόβερ, αἱ φωναὶ τοῦ Βέντριδος, ἡ Ἑλληνικὴ τοῦ Τσάντγουικ, ἡ ἀνασκαφὴ τοῦ Μπλέγεν, καὶ αὐταὶ αἱ πινακίδες μίαν ἅλυσιν τεκμηρίων συνετέλεσαν.

Τοιοῦτό ἐστιν ἡ ἀληθὴς λύσις γραφῆς. Οὐκ ἔστιν πρότασις πειστικὴ φαινομένη· μέθοδος ἐστὶν ἡ καινὰς προτάσεις ἀεὶ ἀναγιγνώσκουσα.

Ἃ αἱ πινακίδες ἀκοῦσαι παρέχουσι

Ἡ Γραμμικὴ Β τὴν γεγραμμένην Ἑλληνικὴν εἰς τὸν Μυκηναϊκὸν τῶν ἀνακτόρων κόσμον, αἰῶσι πολλοῖς πρὸ τῶν ἀλφαβητικῶν ἐπιγραφῶν ἃς οἱ πλεῖστοι μανθάνοντες πρῶτον ἐντυγχάνουσι, ἀνήγαγεν. Αἱ ἀπογραφαὶ αὐτῆς πρώιμον Ἑλληνικὸν λεξιλόγιον ἐν τῷ βίῳ τοῦ ἀνακτόρου κείμενον φυλάττουσι. Γραφὴ τριῶν σημείων πηλίνῳ καταλόγῳ τὸ tripos καὶ τὸ νῦν «tripod» συνάπτει. Ὄνομα τόπου σύμπλεγμα σημείων λιμένι νῦν ἔτι ἐπὶ τοῦ χάρτου ὄντι συνάπτει.

Οὐχ ἧττον σπουδαῖοι οἱ ὅροι. Αἱ πινακίδες αὗται οὐ βιβλιοθήκη ἀπολωλυῖα Μυκηναϊκῶν ποιημάτων ἢ φιλοσοφίας εἰσίν. Ἡ γλῶσσα αὐτῶν συνεσταλμένη, ἰδίᾳ διοικητική, καὶ πολλάκις χαλεπὴ καὶ μετὰ τὸ τὰ σημεῖα ἀναγινώσκεσθαι. Ἡ Γραμμικὴ Α συγγενῆ σημεῖα χρῆται, ἡ δὲ γλῶσσα ἡ ὑπ᾽ αὐτῇ ἔτι ἄλυτος μένει. Τὸ δανείζεσθαι φωνὰς ἐκ τῆς Γραμμικῆς Β οὐ ποιεῖ γλῶσσαν ἄγνωστον συνιέναι.

Ἡ μεγίστη τῆς Κόβερ ἀκρίβεια ἦν τὸ χωρίζειν ἃ τὰ σημεῖα ἀπεδείκνυον ἀπὸ ὧν ὁ λύτης ἤλπιζε σημαίνειν. Αὕτη ἡ ἀκρίβεια τὸ ἅλμα τοῦ Βέντριδος ἐλέγξιμον ἐποίησεν. Καὶ μᾶλλον συναρπαστικὸν τὸ ἀποτέλεσμα ποιεῖ: τὸ 𐀴𐀪𐀡 οὐ κόσμος ἐκ παρελθόντος ἀπορρήτου ἐστίν. Γραφὴ ἐστὶν ἱστορίαν, γραμματικήν, καὶ πρᾶγμα παρὰ πλεῦρον ἀναμένον ἔχουσα.

Τὸ PRAVIEL πρὸς τοιαύτας ἐντεύξεις ὑπάρχει, ἐν αἷς τὸ μαθεῖν πῶς γραφὴ καὶ γλῶσσα ἀλλήλαις συνάπτουσι τὰ σημεῖα πάλιν εἰς τεκμήρια ἀνθρώπων ποτὲ γραψάντων μεταβάλλει.

Πηγαί

• Θωμᾶς Γ. Παλαίμα, «Πηγαὶ τῆς Γραμμικῆς Β» (Πανεπιστήμιον τοῦ Τέξας ἐν Αὐστίνῃ)
• Πρόγραμμα Αἰγαιακῶν γραφῶν καὶ προϊστορίας, ἀρχεῖα Κόβερ, Μπέννετ, καὶ Βέντριδος
• Πανεπιστήμιον τοῦ Κανταβριγίου, «Λύοντες τὸν κώδικα: 60 ἔτη ἀπὸ τῆς λύσεως τῆς Γραμμικῆς Β»
• Σχολὴ Κλασικῶν τοῦ Κανταβριγίου, «Ἡ λύσις τῆς Γραμμικῆς Β»
• Μιχαὴλ Βέντρις καὶ Ἰωάννης Τσάντγουικ, «Τεκμήρια ἑλληνικῆς διαλέκτου ἐν τοῖς Μυκηναϊκοῖς ἀρχείοις» (Ἐφημερὶς Ἑλληνικῶν Σπουδῶν, 1953)