Ὁ μακρὸς πόλεμος περὶ τῶν φωνηέντων τῶν ἀπολωλότων

Τ πρτσς φνντ κ χ, λλ μς ννγνν τν δνσ.

Δύνασαι μέν, οὐκ ἄνευ πόνου, ἐπειδὴ ἤδη τὴν γλῶτταν ἐπίστασαι καὶ ἡ μνήμη πᾶν τὸ ἐλλεῖπον ἀναπληροῖ πρὶν αἰσθέσθαι σε· καὶ αὐτὸς ὁ πόνος δηλοῖ ὅσον εἰθίσμεθα τοῖς γεγραμμένοις φωνήεσιν, ἃ Ἕλληνες, ὡς ὀψόμεθα, πρῶτοι κατὰ τάξιν ἔγραψαν. Τὸν δὲ πλεῖστον τοῦ χρόνου οὕτως ἀνεγιγνώσκετο. Τὰ Φοινικικὰ γράμματα, τὰ πρόγονα τῶν Ἑβραϊκῶν καὶ Ἀραμαϊκῶν καὶ Ἀραβικῶν καὶ Ἑλληνικῶν καὶ Ῥωμαϊκῶν, δύο καὶ εἴκοσι σημεῖα εἶχε, καὶ πάντα σύμφωνα ἦν. Τὰ δὲ λοιπὰ ὁ ἀναγιγνώσκων προσετίθει.

Τῷ Ἰουλίῳ μηνὶ ὑπεσχόμεθα ἐπανελθεῖν ἐπὶ τὸν καιρὸν ἐν ᾧ οἱ Ἕλληνες τοῦτο τὸ ἔθος κατέλυσαν. Ὁ δὲ πᾶς λόγος μακρότερός ἐστι μιᾶς σοφῆς μεταλήψεως. Πλειόνων γὰρ ἢ χιλίων ἐτῶν καὶ γραφῶν πολλῶν ἔδει, ἵνα τὰ φωνήεντα εἰς τὴν σελίδα ἀφίκοιτο, καὶ δύο τῶν παραδόσεων τούτων ἔδει τοῦτο πρᾶξαι μηδὲν γράμμα μεταβαλούσας.

Γράμματα τοῖς ἀναγιγνώσκουσι πιστεύοντα

Τὸ μόνα τὰ σύμφωνα γράφειν ἐν γλώττῃ Σημιτικῇ ἧττον θρασύ ἐστιν ἢ δοκεῖ. Ἐν γὰρ τῇ Ἑβραΐδι καὶ τῇ Ἀραβικῇ τὸ πλεῖστον τῆς τοῦ ῥήματος σημασίας ἐν ῥίζῃ τριῶν συμφώνων οἰκεῖ. Τὸ K-T-B ἡ τοῦ γράφειν ἔννοιά ἐστιν· Ἀραβιστὶ kataba, "ἔγραψεν", kitāb, "βιβλίον", maktab, "γραμματεῖον". Τὰ δὲ φωνήεντα τὴν γραμματικὴν καὶ τὰς λεπτότητας φέρει, καὶ ὁ ἔμπειρος ἀναγνώστης ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐκ τῶν περιεχόντων αὐτὰ ἀνακτᾶται.

Ὅμως δ᾽ οἱ γραμματεῖς βοήθειαν προσετίθεσαν ὅπου εὐτελὴς ἦν. Οἱ γὰρ πρῶτοι Ἑβραῖοι καὶ Ἀραμαῖοι γραμματεῖς ὀλίγοις τισὶ συμφώνοις, μάλιστα δὲ τῷ ἰὼδ καὶ τῷ οὐαῦ, ἤρξαντο χρῆσθαι πρὸς τὸ τὰ μακρὰ φωνήεντα σημαίνειν, καὶ τῷ γράμματι ἠ καὶ τῷ ἄλεφ ἐν ταῖς τελευταῖς τῶν λέξεων. Ταῦτα δ᾽ ὕστερον οἱ γραμματικοὶ matres lectionis ὠνόμασαν, οἷον "μητέρας τῆς ἀναγνώσεως". Σημεῖα ἦν, οὐ τέχνη. Τὸ δὲ βραχὺ φωνῆεν ἔτι ἄγραφον ἔμενεν.

Ἡ τῶν Ἑλλήνων μετάθεσις

Ἐπεὶ δ᾽ οἱ Ἕλληνες τὰ Φοινικικὰ γράμματα παρέλαβον, κατὰ τὴν νομιζομένην χρονολογίαν περὶ ὀκτακόσια ἔτη πρὸ Χριστοῦ, τὰ σημεῖα τέχνη ἐγένετο. Ἡ γὰρ Φοινίκων φωνὴ σύμφωνα εἶχεν οἷς ἡ Ἑλληνικὴ οὐκ ἐχρῆτο, οἷον τὴν τοῦ ἄλεφ τοῦ λάρυγγος ἐπίσχεσιν καὶ τὸν τοῦ ἄιν ἐκ τοῦ φάρυγγος φθόγγον, ἡ δὲ Ἑλληνικὴ οὐκ ἐδύνατο ἐκ μόνων τῶν συμφώνων ἀναγιγνώσκεσθαι· πλεῖσται γὰρ αὐτῆς λέξεις ἀπὸ φωνήεντος ἄρχονται ἢ ἐπὶ φωνήεσιν ἐρείδονται.

Πέντε οὖν γράμματα τὸ ἔργον μετέβαλεν. Τὸ ἄλεφ ἐγένετο ἄλφα. Τὸ ἠ ἐγένετο εἶ, ὃ ὕστερον ἒ ψιλὸν ἐκλήθη. Τὸ ἰὼδ ἐγένετο ἰῶτα. Τὸ ἄιν ἐγένετο οὖ, ὃ νῦν ὂ μικρὸν καλοῦμεν. Τὸ οὐαῦ ἐγένετο ὗ. Ἐν δὲ ταῖς διαλέκτοις ταῖς τὸν τοῦ h φθόγγον ἀπολεσάσαις τὸ ἤθ ἐγένετο ἦτα, e μακρόν, τὸ δὲ ὦ μέγα ὕστερον προσετέθη. Οἱ δὲ τῆς γραφῆς ἱστορικοὶ τὸ ἀποβὰν πρῶτον ἀλφάβητον κυρίως λεγόμενον καλοῦσιν, γράμματα ἔχον καὶ τοῖς φωνήεσι καὶ τοῖς συμφώνοις. Τὰ δὲ Ῥωμαϊκὰ καὶ τὰ Κυριλλικὰ γράμματα ταύτην τὴν ἐπίνοιαν διεδέξατο, καὶ διὰ τοῦτο τὰ γράμματα ἃ νῦν ἀναγιγνώσκεις τὰ ἑαυτῶν φωνήεντα φέρει.

Καὶ ἡ Ἑλληνικὴ μέντοι τέλος πλειόνων ἐδεήθη. Περὶ γὰρ τὰ διακόσια ἔτη πρὸ Χριστοῦ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ τοὺς τόνους καὶ τὰ πνεύματα, ἅπερ καὶ νῦν ἐνθάδε ὁρᾷς, Ἀριστοφάνει τῷ Βυζαντίῳ τῷ γραμματικῷ ἀνατιθέασιν, ἐν ᾧ χρόνῳ ἀεὶ πλείους ἦσαν οἱ τὸν Ὅμηρον ἀναγιγνώσκοντες οἳ οὐκ ἀκούοντες τὴν φωνὴν αὐτοῦ ἐτράφησαν.

Στιγμαὶ περὶ κείμενον πεπηγός

Ἡ δὲ Ἑβραῒς χαλεπώτερόν τι τοῦ προβλήματος εἶδος ὑπέμεινεν. Περὶ γὰρ τὴν τελευτὴν τῆς ἀρχαιότητος μᾶλλον ἦν γλῶττα τῶν ἱερῶν γραμμάτων καὶ τῆς εὐχῆς καὶ τῆς μαθήσεως ἢ τῆς ἀγορᾶς, καὶ τὰ σύμφωνα τοῦ τῆς Γραφῆς κειμένου ἤδη ἐπεπήγει. Οὐκ ἐξῆν τῷ γραμματεῖ γράμμα προσθεῖναι, οὐδὲ χρήσιμον. Ὅμως δ᾽ ἔδει τὸν πάτριον τῆς ἀναγνώσεως τρόπον, τὸν ἀπὸ διδασκάλου εἰς μαθητὴν παραδιδόμενον, σῴζεσθαι.

Ἡ δ᾽ ἀπόκρισις ἦλθε παρὰ τῶν ἐν Τιβεριάδι σοφῶν, πρὸς τῇ λίμνῃ τῆς Γαλιλαίας, οἳ Μασορῖται καλοῦνται. Ἀπὸ γὰρ τοῦ ἑβδόμου αἰῶνος ὡς ἔγγιστα μέχρι τοῦ δεκάτου τὰ γράμματα περιέβαλον στιγμαῖς καὶ γραμμαῖς μικραῖς ἀντὶ τῶν φωνηέντων, καὶ σημείοις τοῦ μέλους καὶ τοῦ τόνου, καὶ σχολίοις ἐν τῷ περιθωρίῳ, πάντα ταῦτα ὑπὸ τὰ γράμματα καὶ ὑπὲρ αὐτὰ καὶ ἐν αὐτοῖς τιθέντες, ὅπως τὰ σύμφωνα ἄθικτα μένοι. Τὸ δὲ ἐνδοξότατον τῶν σῳζομένων αὐτῶν ἔργων, ὁ τοῦ Χαλεπίου Κῶδιξ, περὶ τὸ ἔτος 920 ἐγράφη, καὶ Μαϊμωνίδης αὐτῷ ἐπίστευεν. Τῶν δὲ σελίδων αὐτοῦ, κατ᾽ εἰκασίαν 487 οὐσῶν, περὶ 294 σῴζονται. Τὸ δὲ πλεῖστον τῆς Τορᾶς ἀπώλετο ἐπεὶ ἡ συναγωγὴ ἡ ἐν Χαλεπίῳ, ἐν ᾗ ἐφυλάσσετο, τῷ 1947 ἔτει ἐνεπρήσθη.

Ἐνίοτε δὲ αἱ στιγμαὶ οὐδὲ τὴν γεγραμμένην λέξιν δηλοῦσιν. Τὰ γὰρ τέτταρα γράμματα τοῦ θείου ὀνόματος, יהוה, οὐκ ἐξεφωνεῖτο· οἱ δ᾽ ἀναγιγνώσκοντες ἀντ᾽ αὐτῶν Ἀδωναΐ ἔλεγον, οἷον "Κύριέ μου". Οἱ δὲ Μασορῖται τοῖς τέτταρσι γράμμασι φωνήεντα ἔδοσαν ἐγγὺς τῶν τοῦ אֲדֹנָי, Ἀδωναΐ, ὡς πρόσταγμα· τοῦτο ἀνάγνωθι "Ἀδωναΐ". Χριστιανοὶ δέ τινες τῆς Ἑβραΐδος ἔμπειροι, κατὰ λέξιν τὴν σύνθεσιν ἀναγνόντες, τὸ "Ἰεχωβᾶ" ἔπλασαν, ὃ Λατινιστὶ ἀπὸ τοῦ τρίτου καὶ δεκάτου αἰῶνος εὑρίσκεται καὶ εἰς τὴν Ἀγγλικὴν ἦλθε διὰ Γουλιέλμου Τύνδαλ, ὃς τῷ 1530 ἔτει Iehouah ἐξετύπωσεν. Τὸ γὰρ τοῦ φωνήεντος σημεῖον πρόσταγμα δύναται εἶναι, οὐ φθόγγος, καὶ ὁ ἔξω τῆς παραδόσεως ἀναγνώστης, εἰ τοῦτο μὴ αἰσθάνοιτο, λέξιν ἂν πλάσειεν ἣν οὐδεὶς πώποτε εἶπεν.

Εἷς στίχος, δύο καταλήξεις

Ἡ δ᾽ Ἀραβικὴ διπλῆς βοηθείας ἐδεῖτο. Πολλὰ γὰρ γράμματα τὸ αὐτὸ σχῆμα ἔχει καὶ μόναις στιγμαῖς διακρίνεται, ἃς iʿjām καλοῦσιν, τὰ δὲ βραχέα φωνήεντα οὐκ ἐγράφετο. Τῷ δὲ Μαρτίῳ μηνὶ ἐγράψαμεν ὡς τὰ ἀρχαιότατα τοῦ Κορανίου ἀντίγραφα τοῖς ἀναγιγνώσκουσιν αὐτοῖς τὸ πλεῖστον ταύτης τῆς γνώσεως φέρειν κατέλειπεν.

Ἡ δὲ παράδοσις μέμνηται δι᾽ ὅ τι τὰ φωνήεντα προσετέθη. Λέγεται γὰρ Ἀβοῦ ἀλ-Ἀσουὰδ τὸν γραμματικόν, ὃς ἐν Βάσρᾳ περὶ τὸ ἔτος 688 ἐτελεύτησεν, ἀκοῦσαί τινος ἀναγιγνώσκοντος μίαν μόνην κατάληξιν ἐν τῷ τρίτῳ στίχῳ τῆς ἐνάτης σούρας ἡμαρτημένως. Πρὸς τοῦτο δὲ στιγμὰς κεχρωσμένας ἐξηῦρεν, ἃς ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐρυθρὰς λέγουσιν· στιγμὴν ὑπὲρ τοῦ γράμματος ἀντὶ τοῦ a, ὑπ᾽ αὐτὸ ἀντὶ τοῦ i, παρ᾽ αὐτὸ ἀντὶ τοῦ u. Ἡ δὲ παράδοσις τὸν ὕστερον τῶν τοῖς συμφώνοις στιγμῶν ὁμαλισμὸν τῷ ἡγεμόνι ἀλ-Χατζὰτζ ἀνατίθησιν, καίπερ παπύρων τινῶν τῷ 643 ἔτει γεγραμμένων ἤδη αὐταῖς, εἰ καὶ σπανίως, χρωμένων. Τῷ δ᾽ ὀγδόῳ αἰῶνι ὁ γραμματικὸς ἀλ-Χαλὶλ ἰβν Ἀχμὰδ ἀντὶ τῶν τοῖς φωνήεσι στιγμῶν μικρὰ γραμμάτων σχήματα ἔθηκεν· ἄλιφ μικρὸν ἀντὶ τοῦ a, οὐαῦ ἀντὶ τοῦ u, γιὰ ἀντὶ τοῦ i. Ταῦτα δὲ τὰ σημεῖα, ḥarakāt, ἐστὶν ἃ νῦν ἐν τοῖς τετυπωμένοις Κορανίοις καὶ ἐν τοῖς τῶν παίδων βιβλίοις ὁρᾶται.

Οὐ πόρρω δ᾽ ἐκεῖθεν καὶ οἱ τῶν Σύρων γραμματεῖς περὶ τὸ αὐτὸ ἐπραγματεύοντο. Περὶ γὰρ τὸ ἔτος 600 στιγμὴν ὑπὲρ τῆς λέξεως ἢ ὑπ᾽ αὐτὴν ἐτίθεσαν, ὅπως τὰς ὁμοίως γραφομένας λέξεις διακρίνοιεν. Ὁ δ᾽ ἱστορικὸς Nick Posegay φησὶ τὰς τῶν φωνηέντων στιγμὰς πρῶτον μὲν ἐν τῇ Συριακῇ φανῆναι, ὀλίγον δ᾽ ὕστερον ἐν τῇ Ἀραβικῇ καὶ τῇ Ἑβραΐδι, καὶ τὰς περὶ αὐτῶν δόξας ἐν Χριστιανοῖς καὶ Μουσουλμάνοις καὶ Ἰουδαίοις σοφοῖς ἐπιμιχθῆναι.

Ὁ τῆς γλώττης στρόφιγξ

Ἰδοὺ ὁ στίχος, Κοράνιον 9:3. Ἄξιον αὐτὸν Ἀραβιστὶ ἰδεῖν· ἡ γὰρ αὐτὴ λέξις δὶς ἐν αὐτῷ ἀπαντᾷ.

Ἐν ἀρχῇ μὲν ὁ στίχος περὶ κηρύγματος λέγει mina llāhi wa-rasūlihi, "παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ ἀποστόλου αὐτοῦ". Ἡ λέξις ἐστὶ وَرَسُولِهِ, wa-rasūlihi. Εἰς -i τελευτᾷ, ἐπειδὴ μετὰ τὸ "παρά" ἕπεται.

Πρὸς δὲ τῷ τέλει λέγει anna llāha barīʾun mina l-mushrikīna wa-rasūluhu, "ὅτι ὁ Θεὸς πάσης ὀφειλῆς πρὸς τοὺς εἰδωλολάτρας ἀπήλλακται, καὶ ὁ ἀπόστολος αὐτοῦ ὡσαύτως". Ἡ λέξις ἐστὶ وَرَسُولُهُ, wa-rasūluhu. Εἰς -u τελευτᾷ, ἐπειδὴ ὁ ἀπόστολος νῦν δεύτερον ὑποκείμενόν ἐστι, παρὰ τῷ Θεῷ ἑστώς.

Ἄνευ δὲ τῶν σημείων ἀμφότεραι αἱ λέξεις τὸν αὐτὸν σκελετὸν ἔχουσιν, ورسوله. Δὸς τῇ δευτέρᾳ τὴν τῆς προτέρας κατάληξιν, καὶ ὁ ἀπόστολος ἀπὸ τοῦ τοῦ Θεοῦ πλευροῦ εἰς τὸν κατάλογον ἐκείνων ὀλισθάνει ὧν ὁ Θεὸς ἀπήλλακται. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἡμαρτημένη ἀνάγνωσις ἣν κατὰ τὸν λόγον Ἀβοῦ ἀλ-Ἀσουὰδ ἤκουσεν, καὶ αὕτη ἡ αἰτία ἣν ἡ παράδοσις ἀποδίδωσι τοῦ τὰ φωνήεντα γράφεσθαι. Ἡ δὲ πᾶσα διαφορὰ ἐν δυοῖν μικροῖν σημείοιν ἐστίν· γραμμὴ ὑπὸ τὸ l καὶ τὸ h, ἢ μικρὸς ἕλιξ ὑπὲρ αὐτά.

Ἡ μὲν ἑρμηνεία τὸν ὀρθὸν νοῦν μόνον ἐκτυποῖ. Μόνη δ᾽ ἡ Ἀραβικὴ δείκνυσιν ὡς ὀλίγον μέλαν ἐν μέσῳ τῶν δυοῖν ἀναγνώσεοιν ἕστηκεν.

Ἃ οὐκ ἴσμεν

Οἱ ὀνομαστὶ εὑρεταὶ ἐκ τῆς παραδόσεώς εἰσιν. Ὁ γὰρ περὶ Ἀβοῦ ἀλ-Ἀσουὰδ λόγος διὰ μεταγενεστέρων συγγραφέων εἰς ἡμᾶς ἀφικνεῖται, καὶ οἱ τῆς γραφῆς ἱστορικοί, ὧν εἷς Adam Bursi, τοὺς τοιούτους περὶ ἀρχῶν λόγους εὐλαβῶς δέχονται· ἐξηγοῦνται γὰρ ὕστερον πρᾶγμα ὃ εἰκότως πλείονος χρόνου ἐδεήθη καὶ πλειόνων χειρῶν. Οἱ δὲ τῶν Συριακῶν τεχνῶν χρόνοι ἄλλοι ἄλλοις δοκοῦσιν, καὶ ἡ δόξα ἣν οἱ πολλοὶ Ἰακώβῳ τῷ Ἐδεσσηνῷ ἀπονέμουσι τῶν τῆς ἑσπερίας Συριακῆς φωνηέντων σημείων ἀμφισβητεῖται. Οἱ δ᾽ ἐκ τοῦ ἄνθρακος χρόνοι τῶν ἀρχαίων τοῦ Κορανίου ἀντιγράφων, οἷον 568 μέχρι 645 τοῖς φύλλοις τοῖς ἐν Βιρμιγγάμῃ, διαστήματά ἐστι γνωρίμους ἀνωμαλίας ἔχοντα, οὐ γενέσεως γράμματα.

Τὸ δὲ παλαιὸν ἔθος οὐδέποτε ἀπέθανεν. Αἱ γὰρ Ἑβραϊκαὶ καὶ Ἀραβικαὶ ἐφημερίδες ἄνευ τῶν τοῦ φωνήεντος σημείων τυποῦνται· τὰ δὲ σημεῖα ἐπανέρχεται ἐν τοῖς ἱεροῖς γράμμασι καὶ ἐν τῇ ποιήσει καὶ ἐν τοῖς βιβλίοις τοῖς τῶν παίδων καὶ τῶν μανθανόντων. Οἱ δ᾽ ἔμπειροι ἀναγνῶσται καὶ νῦν ἔτι ποιοῦσιν ἅπερ οἱ Φοίνικες ἀναγνῶσται ἐποίουν.

Αὕτη δή ἐστιν ἡ ἀληθὴς τέχνη ἡ ὑπὸ τῇ ἀναγνώσει τῆς τῶν ἱερῶν γραμμάτων Ἑβραΐδος ἢ τῆς παλαιᾶς Ἀραβικῆς. Οὐ γὰρ τοσοῦτον σημεῖα λύειν ἐστὶν ὅσον τὴν γλῶτταν οὕτως εὖ εἰδέναι ὥστε ἀκούειν ἃ ἡ σελὶς παραλείπει. Ἀμφότεραι δ᾽ ἐν τοῖς τοῦ PRAVIEL μαθήμασίν εἰσιν, καὶ ταύτης τῆς τέχνης ἕνεκα.

Πηγαί

• Wikipedia, "Greek alphabet"
• Wikipedia, "Mater lectionis"
• Wikipedia, "Masoretes"
• Wikipedia, "Aleppo Codex"
• Wikipedia, "Qere and Ketiv"
• Wikipedia, "Jehovah"
• Wikipedia, "Arabic diacritics"
• Wikipedia, "Abu al-Aswad al-Du'ali"
• Wikipedia, "Al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi"
• Quranic Arabic Corpus, word-by-word analysis of 9:3
• Adam Bursi, "Connecting the Dots: Diacritics, Scribal Culture, and the Qurʾān in the First/Seventh Century," Journal of the International Qur'anic Studies Association 3 (2018)
• Nick Posegay, Points of Contact: The Shared Intellectual History of Vocalisation in Syriac, Arabic, and Hebrew (Open Book Publishers, 2021)
• University of Birmingham, "The Birmingham Qur'an"