Τὸ Αἰγύπτιον χωρίον τὰς περὶ νόσων σημειώσεις φυλάξαν

Ἑνὶ μὲν ἐργάτῃ τὰ ὄμματα ἐπόνει. Ἄλλος ἠσθένει. Τις ἀπῆν τοῦ ἔργου, ὅτι αὐτὸν σκορπίος ἔπληξεν.

Αὗται αἱ προφάσεις ἐπὶ πλακὸς λίθου ἀσβεστώδους, νῦν ἐν τῷ Βρεταννικῷ Μουσείῳ οὔσης, σῴζονται. Τὸ ὄστρακον, τῷ ἀριθμῷ EA5634 καταγεγραμμένον, κατάλογος παρουσιῶν ἐστὶν ἐκ τῆς κοινότητος ἣν Δεὶρ ἐλ-Μεντῖνα καλοῦμεν. 280 ἡμέρας ἐργασίμους περιέχει καὶ τεσσαράκοντα ὀνόματα κατὰ τὸ πλάγιον καταλέγει. Αἱ ἡμέραι μέλανι ἐγράφησαν. Αἰτίαι ἀπουσίας ὑπὲρ πολλῶν ἡμερῶν ἐρυθρῷ προσετέθησαν.

Τὸ ἀντικείμενον οὐ γελοῖος κατάλογος προφάσεων ἀρχαίων ἐστίν. Νόσος πλείω ἢ ἑκατὸν φοράς φαίνεται, τὴν συνηθεστάτην καταγεγραμμένην αἰτίαν ἀπουσίας ποιοῦσα. Τὸ ἐκπληκτικὸν ἡ διοικητικὴ ἐπιμέλεια ἐστίν. Ὁ γραμματεὺς οὐκ ἐσημείωσεν μόνον ὅτι ἐργάτης ἀπῆν. Ἐνίοτε καὶ διὰ τί ἔγραψεν.

Ἡ τοιαύτη τοῦ γράφειν συνήθεια αἰτία ἐστὶν ὅτι ἓν μικρὸν Αἰγύπτιον χωρίον πλείους ἂν ἀτομικοὺς βίους ἔχειν δοκῇ ἢ πόλεις ἑκατονταπλασίους.

Οἱ βασιλικοὺς τάφους κατασκευάσαντες

Τὸ Δεὶρ ἐλ-Μεντῖνα ἐν φάραγγι ξηρῷ ἐπὶ τῆς δυτικῆς ὄχθης τοῦ Νείλου κεῖται, ἐγγὺς τῆς Κοιλάδος τῶν Βασιλέων καὶ τῆς Κοιλάδος τῶν Βασιλισσῶν. Ἡ κατοικία ἐκτίσθη διὰ τοὺς τεχνίτας οἳ τοὺς βασιλικοὺς τάφους κατώρυσσον καὶ κατεκόσμουν ἐν τῇ Νέᾳ Βασιλείᾳ. Τὸ ἀρχαῖον ὄνομα αὐτῆς Set-Ma'at ἦν, «Τόπος Ἀληθείας».

Ἐν τοῖς ἐργάταις ἦσαν λιθοτόμοι, κονιασταί, ὑπογραφεῖς, ζωγράφοι, ἐπιστάται, καὶ γραμματεῖς. Αὐτοὶ καὶ αἱ οἰκίαι αὐτῶν ἐν κώμῃ τετειχισμένῃ οἰκίας στενὰς ἐχούσῃ ᾤκουν. Ἡ βασιλικὴ διοίκησις τοῖς ἐργάταις τὴν μισθοδοσίαν τὰ πολλὰ διὰ τροφῶν, μάλιστα σίτου, ἀπεδίδου, καὶ κατὰ λόχους τὴν ἐργασίαν διέταττεν.

Οὐ μέση Αἰγυπτία γεωργῶν κώμη ἦν. Οἱ οἰκήτορες αὐτῆς λογιοί τε ἀσυνήθως ἦσαν καὶ ἐφ᾽ ἑαυτοῖς ἀκριβῶς φυλασσόμενοι, καὶ πρὸς ἔργον τῆς ἀρίστης πολιτείας συνδεδεμένοι. Ἡ διαφορὰ αὕτη θαυμαστὸν ἴχνος γραφῶν ἐποίησεν. Ἐπιστολαί, δίκαι, λογαριασμοὶ τροφῶν, παιδικαὶ ἀσκήσεις, ζωγραφαί, εὐχαί, καὶ ἰδίαι σημειώσεις ἐν παπύρῳ καὶ ὀστράκοις σῴζονται, τοῖς κλάσμασι λίθου ἀσβεστώδους καὶ κεραμίων συντετριμμένων ἃ πρόσφοροι ἐπιφάνειαι πρὸς γραφὴν ἦσαν.

Ἡ ξηρὰ γῆ τὰ πράγματα σῶσαι ἐβοήθησεν. Ἡ τοῦ γραμματέως συνήθεια πρῶτον αὐτὰ ἐποίησεν.

Γραφὴ ταχεῖα διὰ τὰ κοινὰ ὑπομνήματα

Ὁ κατάλογος παρουσιῶν ἐν τῇ ἱερατικῇ ἐγράφη, ῥεούσῃ μορφῇ τῆς Αἰγυπτιακῆς γραφῆς πρὸς μέλαν καὶ τάχος γεγονυίᾳ. Συγγενὴς μὲν τῇ ἱερογλυφικῇ ἐστίν, οὐ μέντοι φαίνεται ὡς τάξις καλὴ ὀρνίθων, ὀφθαλμῶν, καὶ μορφῶν καθημένων ἐν λίθῳ γεγλυμμένων. Χεὶρ ἠσκημένη τὰ σημεῖα εἰς γραμμὰς πρὸς κάλαμον κατάλληλα συνέστελλε καὶ συνέζευγε.

Τοῦτο δεῖ νοεῖν ὅτε τοῖς γνωριμωτάτοις ἐκ τῆς κώμης ῥήμασιν ἐντυγχάνομεν. Ἐπὶ τοῦ Παπύρου τῆς ἐν Τουρίνῳ τῶν ἐργατῶν ἀποχῆς, ἡ τῶν ἐργατῶν βοὴ ἁπλῶς «Πεινῶμεν!» μεταφράζεται. Ἡ Αἰγύπτια λέξις ἣ κατὰ συνθήκην ḥqr μεταγράφεται «πεινῆν» σημαίνει. Ἡ μεταγραφὴ τοῖς νεωτέροις ἀναγνώσταις βέβαιον ἀλφαβητικὸν τῆς λέξεως ἔρεισμα δίδωσιν. Τὴν ἀρχαίαν ῥεούσην γραμμὴν ἀντὶ ταύτης διὰ ἱερογλυφικῶν κοσμίων μεγάλων ἀντικαθιστάναι τὸ εἶδος τοῦ ἐγγράφου, ἐξ οὗ προῆλθεν, ἂν κρύπτοι.

Τὸ κείμενον ὑπόμνημα διοικητικὸν ἦν, ὑπὸ Ἀμουννάχτου, γραμματέως τοῦ Τάφου, γραφέν. Καὶ βοὴ σπουδαία διὰ τῶν ἐθῶν γραφείου ἐφ᾽ ἡμᾶς ἀφίκετο.

Ἡ ἡμέρα ἣν ὁ λόχος ἐξελθὼν ἀπῆλθεν

Τῷ 29ῳ ἔτει τοῦ Ῥαμέσσου τοῦ τρίτου, αἱ σιτηρεσίαι πολὺ ὀψέ ποτε ἐγίγνοντο. Ὁ λόχος τῶν ἐργατῶν ἐπαύσατο ἐργαζόμενος, τοὺς σταθμοὺς τῶν φυλάκων παρῆλθε, καὶ ὄπισθεν τοῦ νεκρικοῦ ναοῦ τοῦ Θουθμώσεως τοῦ τρίτου ἐκάθισεν. Οἱ ἄρχοντες ἐξῆλθον καὶ κελεύσαντες αὐτοὺς ἐπανελθεῖν. Ὁ πάπυρος τὴν ἀπόκρισιν τῶν ἐργατῶν καὶ τὴν ἐκ καθέδρας εἰς καθέδραν πορείαν αὐτῶν καταγράφει.

Τὸ Αἰγύπτιον Μουσεῖον τὴν κυρίαν βοὴν οὕτως μεταφράζει:

«Σήμερον ὁ λόχος τῶν ἐργατῶν τὸν σταθμὸν τῆς φυλακῆς παρῆλθε βοῶν “πεινῶμεν!”»

Ὁ γραμματεὺς εἶτα σημειοῦται ὅτι ὀκτωκαίδεκα ἡμέραι τοῦ μηνὸς παρῆλθον, καὶ ὅτι οἱ ἄνδρες ὄπισθεν τοῦ νεκρικοῦ ναοῦ τοῦ Θουθμώσεως τοῦ τρίτου ἐκάθηντο.

Ἡ διαφορὰ διὰ πλειόνων ἡμερῶν καὶ τόπων διετέλεσεν. Ἄλλοθι οἱ ἐργάται ἐξήγουν ὅτι λιμὸς καὶ δίψα αὐτοὺς ἐκεῖ ἤγαγον, καὶ ᾔτουν τὰ ῥήματα αὐτῶν πρὸς τὸν Φαραὼ καὶ τὸν βεζίρην γραφῆναι. Σῖτος ἐδόθη, ἡ δὲ ὑποκειμένη ταραχὴ ἐπανῆλθεν.

Τοῦτο πολλάκις πρώτη ἐν ἱστορίᾳ καταγεγραμμένη στάσις ἐργατῶν καλεῖται. Τὸ «καταγεγραμμένη» τὸ φέρον βάρος ἐστίν. Ἄνθρωποι πολλῷ πρότερον ἂν τοῦ ἔργου ἐπαύσαντο ἀντιλέγοντες ἢ τοῦτο ἐγένετο. Τὸ Δεὶρ ἐλ-Μεντῖνα τὴν πρωιτάτην σῳζομένην γραπτὴν διήγησιν νῦν γιγνωσκομένην παρέχει, οὐ τὴν πρώτην πώποτε ἐπιχειρηθεῖσαν κοινὴν ἄρνησιν.

Καὶ τὸ ἔγγραφον εὔτακτον νεώτερον δράμα ἀντιλέγει. Οἱ ἐργάται δημόσιοι τοῦ κράτους ἦσαν, ὧν ὁ μισθὸς διὰ σιτηρεσίων ἀφικνεῖτο. Καθίσαντες ἐν ἱεροῖς καὶ διοικητικοῖς τόποις ἀντεῖπον, ὅρκους ὤμνυον, τοῖς ἄρχουσι συνεδιαλέγοντο, καὶ πρὸς τὸν Φαραὼ ἀνέβαινον. Ἡ πρᾶξις αὐτῶν ἐν τῷ ἰδίῳ πολιτικῷ κόσμῳ κεῖται, κἂν ἡ φωνὴ «πεινῶμεν» οὐδεμιᾶς νεωτερίσεως δέηται.

Ἃ τὰ ὑπομνήματα οὐ δύνανται δηλοῦν

Τὸ Δεὶρ ἐλ-Μεντῖνα πλούσια μὲν μαρτυρία, στενὴ δὲ μαρτυρία ἐστίν. Τὸ ἀρχεῖον οἴκους ἔχει πρὸς ἐξειδικευμένον καὶ λογιώτατον λόχον συνδεδεμένους. Περὶ γεωργῶν, κοινοτήτων πλανωμένων, καὶ ἀνθρώπων ὧν οἱ λόγοι οὐδέποτε εἰς γραμματέα ἀφίκοντο πολὺ ἧττον εὐθέως διδάσκει. Καὶ ἐντὸς τῆς κώμης, κατάλογος παρουσιῶν τὰς τῆς διοικήσεως διακρίσεις δεικνύει, οὐ τὴν ὅλην ἡμέραν τοῦ ἀπόντος ἐργάτου.

Ὅμως αἱ διακρίσεις αὗται θαυμαστὰς θυρίδας ἀνοίγουσι. Σημείωσις ἐρυθρὰ περὶ πληγῆς ὑπὸ σκορπίου ἄνθρωπον ὀνομαστὶ γεγραμμένον πρὸς μίαν ἀπολειφθεῖσαν ἡμέραν ἔργου συνάπτει. Πάπυρος τοὺς ἐργάτας σῖτον βραδυνόμενον εἰς κοινὴν ἀξίωσιν μεταβάλλοντας φυλάττει. Ἡ Αἰγύπτια λέξις ḥqr τὸ σωματικὸν πάθος, τὸν λιμόν, πρὸς διαφορὰν συνάπτει ἣν οἱ ἄρχοντες κελεύοντες πάντας ἐπανελθεῖν οὐκ ἐμαλάκυναν.

Ἡ τῶν γλωσσῶν μάθησις οὐκ ἀναιρεῖ τὴν ἀπόστασιν τοῦ ἐκείνων κόσμου καὶ τοῦ ἡμετέρου. Ἀκριβέστερα τὰ σῳζόμενα τεκμήρια ποιεῖ: τίνος ἡ φωνὴ παρατίθεται, ποῖος ὅρος διοικητικὴ προσηγορία ἐστίν, ποία μετάφρασις κατὰ λέξιν, καὶ ποία συνήθης παραβολὴ πόρρω ἄγεται.

Τοιαύτην ἐγγύτητα τὸ PRAVIEL ζητεῖ. Γλῶσσα ἀρχαία μάλιστα ζῶσα γίγνεται, ὅταν σημεῖον ἐν λίθῳ ἀσβεστώδῃ παύσηται κόσμος εἶναι καὶ γένηται αἰτία ἑνὸς ἀνθρώπου τοῦ μὴ πρὸς τὸ ἔργον παραγενέσθαι.

Πηγαί

• Βρεταννικὸν Μουσεῖον, EA5634: ὄστρακον καταλόγῳ παρουσιῶν ἐπὶ τὸ ἔργον
• Αἰγύπτιον Μουσεῖον, Πάπυρος τῆς ἐν Τουρίνῳ τῶν ἐργατῶν ἀποχῆς, ἀριθ. 1880
• Αἰγύπτιον Μουσεῖον, «Ἡ πρώτη καταγεγραμμένη τῶν ἐργατῶν ἀποχὴ ἐν ἱστορίᾳ»
• Ἀ. Γ. ΜακΔάουελ, Βίος κώμης ἐν Αἰγύπτῳ ἀρχαίᾳ: κατάλογοι πλυνομένων καὶ ᾠδαὶ ἐρωτικαί (Ὀξφόρδειον Πανεπιστημιακὸν Τυπογραφεῖον)
• Θησαυρὸς τῆς Αἰγυπτιακῆς γλώσσης, σῶμα Αἰγυπτιακῶν κειμένων καὶ λεξικόν